Showing posts with label Trek. Show all posts
Showing posts with label Trek. Show all posts
दोन-चार-पाच (रायगड प्रभावळ)
आकाशीच्या घुमटात पाऊसभरल्या मेघांचे झुंबर विहरु लागले की वेध लागतात पावसाळी भटकंतीचे. पाऊसभरल्या ओथंबलेल्या श्यामल घनांसारखेच
मनही सह्याद्रीत विहरु लागते. मग काय आठवडाभर काड्या आणि वीकेंडला
बुडाखाली गाड्या असल्यावर त्या मनाला देहाची जोड लागायला असा कितीसा वेळ
लागणार? पाऊस अजूनही म्हणावा तसा विसावला नसल्याने तो उंबर्यातून आतबाहेरच
करत होता. रोज पेपरात कुठवर आलाय हे चाळण्यात आणि तो मनासारखा बरसल्यावर
कायकाय करायचे याचे मनसुबे रचले जात होते. तो इकडे म्हणावा तसा घाटावर येत
नाही म्हणूनच की काय त्याला भेटायला आपणच जराशी घाट उतरुन त्याचे स्वागत
करावे, इतिहासाच्या पाऊलखुणा शोधीत किल्ले पालथे घालावेत असे मनाचे खेळ
मांडीत ट्रेकचा बेत आखण्यात आला होता. उन्हाचा त्रास आता सरल्याने तसा
जरासा ताणलेला बेत चालणार होता. म्हणून दोन-तीन दिवसांत वरंधच्या
माथ्यावरले दोन आणि महाड-माणगाव परिसरातले दोनतीन अशी दुर्गांची पंचरंगी
माळ ओवण्याचा प्लॅन तयार झाला.
मोहनगड-कावळ्या-सोनगड-चांभारगड-दासगाव-पन्हळघर. माऊलींच्या वारीसाठी
काढलेली सुट्टी आता ट्रेकला सत्कारणी लावायची हेही पक्के केले.
दोन दिवस, चार भटके, पाच किल्ले !
या वेळी अमित आणि अजयसोबतच शतदुर्गवीर
अनुप बोकीलबुवा बदलापूरकर हे नविन साथीदार होते. नुकताच त्यांनी
हरिश्चंद्रगडावर इंद्रवज्राचा पराक्रम केला होता. शुक्रवारी पहाटे अमितच्या
घरी पहिला चहा घेतच दिवसाचा प्लॅन आखला. बाईकवर भोरमार्गे निगुडघर आणि
दुर्गाडी म्हणजे मोहनगडाच्या पायथ्याचे गाव. झाडून सार्या ट्रेकर्सचा
नैवेद्य म्हणजे मिसळ-पाव. भोरच्या शिवाजी पुतळा चौकात स्वयंसेवा असलेल्या
हॉटेलात मिसळपाव खातानाच बोकीलबुवांच्या व्यक्तिमत्त्वाच्या उंचीची खात्री
झाली. टेबलाशी बसताच आले नाही. बसूनही गुडघे टेबलाच्या उंचीच्या वर.
साडेसहा फूट ताडमाड असल्यावर ट्रेक करायला किती सोप्पे जात असेल असा विचार
मी मिसळीवर ताव मारताना करत होतो. एका दूध डेअरीच्या ड्रायव्हरला रस्ता
विचारुन घेतला आणि निगुडघर हे देवघर धरणाचे गाव गाठले. तिथून दुर्गाडीला
दोन रस्ते जातात. एक थोडा कमी अंतर असलेला खराब रस्त्याचा रस्ता आणि दुसरा
दहाबारा किलोमीटर जास्त अंतर असलेला पण रस्ता चांगला असलेला महाड रस्त्याने
पुढे जाऊन शिरगावहून मागे फाटा येणारा. (©भटकंती अनलिमिटेड) साहजिकच दुसरा पर्याय स्वीकारुन
आम्ही महाड रस्त्याला लागलो आणि शिरगावच्या अलीकडे दुर्गाडी फाट्याला जरासा
ब्रेक घेतला.
समोर दोनतीन उंच डोंगर दिसत होते. त्यातला
नेमका मोहनगड कुठला हे माहित नव्हते. बाईकवर दहाच मिनिटांत वळणावळणांच्या
रस्त्याने दुर्गाडीत पोचलो. तिथे दुर्गाडी हा किल्ला आहे हे कुणालाच माहित
नव्हते. मग दुर्गामातेच्या मंदिरात कसे जायचे हे विचारुन घेतले. दुरुन
लोकांनी वाट सांगितली. नेमकी समजली नाही पण डोंगर तर पक्का झाला म्हणून
आम्ही माना डोलावल्या. एका मावशींच्या घरी जड बॅगा टाकल्या, पाणी प्यायलो
आणि जरुरीपुरते पाणी आणि काही खायचे सामान कॅमेरासह काखोटीला मारुन आम्ही
वाटचाल सुरु केली. दहा-पंधरा मिनिटे चालत पायथ्याच्या देवीच्या मंदिराशी
पोचलो. मंदिर मोठे सुरेख. गच्च झाडांच्या कौलारु गाभारा, पाषाणात घडवलेल्या
सुबक मूर्ती, समोर काही वीरगळांची मांडणी. एखाद्या पाचसहा लोकांच्या
मुक्कामास एकदम योग्य जागा. तिथून पुढे चाल सुरु केली आणि पहिल्याच खिंडीशी
वाट चुकलो. दोन वाटा पुढे जाऊन पाहिल्या, पण त्या माथ्याशी घेऊन जातील असे
वाटले नाही. म्हणून पुन्हा खिंडीतून डावीकडली वाट धरुन पुढे गेलो. तीही
भरकटली. मग समोर दिसणार्या निसरड्या घसार्यावरुन माथा गाठला. पुढे
रानातून जाणारी वाट घेत खड्या कातळाला बगलेतूनच वळसा घालत शेवटी एका
रुळलेल्या वाटेवर येऊन पोचलो. पुढे कातळात खोदलेल्या पायर्या चढून माथावर
पोचलो तर स्वागताला दुर्गेची प्रसन्न मूर्ती असलेले सुंदर मंदिर. (©भटकंती अनलिमिटेड) त्याआधीच
डावीकडे खाली जाणारी वाट पन्नास पावलांवर पाण्याचे टाके. खूप मधुर पाणी.
सगळा शिणवटा निघून गेला. मंदिरात जरासा विसावा घेतला. तेथून ढगांच्या
घरट्यातला वरंध्याच्या माथ्यावरला कडा स्पष्ट दिसत होता. त्यातून डोकावणारा
कावळ्याचा एक सुळका साद घालीत होता. पाठीमागे मंगळगड (कांगोरीचा किल्ला)
आणि (बहुधा) रायरेश्वराचे पठार. त्यापलीकडे महाबळेश्वराचा पाठीराखा
चंद्रगड. ते दृश्य डोळ्यांत साठवत गडाचा निरोप घेतला आणि परतीची वाटचाल
सुरु केली.
वाटेत अमितचा गुडघा चमकून दुखायला लागला.
कसाबसा तासाभरात पायथ्याला आलो. मावशींनी जेवणाचा आग्रह केला. नको नको
म्हणत असतानाच चहा केला. तो मग प्यावाच लागला. आम्ही सगळेच क्षुद्र
विचारांचे लोक, पैसे किती झाले म्हणून विचारते झालो. पण त्यांनी
पाहुण्यांकडून पैसे घेत नाही असे बजावून त्यास नकार दिला. मग घरातल्या
चिल्यापिल्यांसाठी बॅगेतला मोठ्ठा बिस्किटांचा पुडा खाऊ म्हणून हाती दिला.
तोही खूप आर्जवं केल्यावर घेतला. सह्याद्रीचा मोठेपणा या लोकांच्या
मनामनांत भरला होता. असे डोंगरातल्या माणसांच्या निरपेक्ष स्वभावरंगाचे
अनुभव घेण्यासाठीच तर ट्रेक करावेत.
मावशींचा निरोप घेताना आता पुढला टप्पा
होता कावळ्या किल्ला. अमितने गुडघ्याला जेल लावून जरा त्याला चालता केला.
वरंध्यात खेकडा भजी खाऊनच पुढे जायचे म्हणून एका मामांच्या टपरीवर विसावा
घेतला. भजी खात असताना़च मामांनी रस्ता सांगितला. जरा खाली पाहत जपून जा,
पावसाचं किडूक मिडूक गारव्याला बाहेर आलेलं असतं असा प्रेमळ काळजीचा
सल्लाही दिला. बॅगा त्यांच्याकडेच टाकून आम्ही पुन्हा जरुरीच्या सामानासह
वरंध्याच्या खिंडीतल्या सुळक्याला वळसा घालून कारवीच्या रानातून घसार्याची
वाट धरली. वाटला होता थोडा पण तसा कावळ्याने अपेक्षेपेक्षा अधिकच कस
काढला. पट्टीचे चालणारेही फासफूस करु लागले. मामांनी सांगितलेले
शिवरायांच्या नावे तयार केलेले एक वृंदावन दिसले. वाटेत साळिंद्राचा एक
काटाही सापडला. कसाबसा टेकड्यांना उजवी-डावी घालत जरीपटका लावलेल्या
निशाणाचा बुरुज गाठला.
तेथून समर्थांची शिवथरघळ आणि तिथला
सुंदरमठ दिसत होता. शिवथरनदीला अजून पाणी वाहते झाले नव्हते. समोरच्या
रांगेतले मढे, शेवत्या, गोप्या घाट कोकणात उतरायची शर्यत खेळत होते. पलीकडे
राजगड आणि तोरणा त्यांच्यावरुन डोकावून कावळ्याकडे पाहत होते. मावळतीला
निघालेल्या सुर्याची किरणे ढगांमधून पाझरुन एक सुंदर सोनेरी पट खाली
महाडच्या दिशेने उलगडला होता. तिथून परतताना पावसाची एक सर आली. पलीकडे
शिवथर खोर्याच्या दरीत सुंदर इंद्रधनुष्य उमटले. ते डोळ्यांत आणि मनांत
साठवत वरंध्यात परत आलो आणि पुन्हा एकदा मामांच्या हातचे लिंबू सरबत घेऊन
ताजेतवाने झालो. मामांनीही आमचा उत्साह पाहून हा ग्लास माझ्यातर्फे म्हणत
अजून एक लिंबूसरबत ऑफर केले. पुन्हा एकदा सह्याद्रीचा बुलंद मोठेपणा…
बोलण्यात, त्यांना वाटणार्या किडूक-मिडूकच्या काळजीत. आता घळीत मुक्कामी
जायचे होते. रस्ता ओळखीचाच होता. पारमाचीमार्गे कुंभे शिवथर असे करत समर्थ
रामदास स्वामींच्या सुंदरमठासमोर उभे ठाकलो.
मठातल्या सेवेकर्यांना आमची ट्रेकर्स ही
ओळख आणि निर्व्यसनीपणा पटवून देण्यासाठी अजयने प्रयत्नांची शिकस्त केली आणि
नशिबाने त्याला यश आले. तिथल्या सेवकाने आम्हांस सगळी व्यवस्था दाखवली,
जेवणाला काही तयार करु नका, आमच्यासोबतच करा असे सांगितले. शूचिर्भूत होऊन
जमेल तेवढा वेळ दैनंदिन उपासनेला हजर राहण्याचा नियमही समजावला. हातपाय
धुण्यास कडक गरम पाणी, लाईट-पंखा असलेली खोली, कॅमेरा चार्जिंगला पॉइंट्स,
झोपायला स्वच्छ सतरंजी म्हणजे आम्हां भटक्यांची अगदीच चैन. सगळा दिवसाचा
शीण नाहीसा झाला. प्रसन्न वातावरणात उपासना, मनाचे श्लोक, आरती करुन कसे
एकदम पवित्र वाटले. जेवणाला साधीच पण सुग्रास सोय. भाजी-पोळी, भात आमटी आणि
चक्क पुरण. आजवर ट्रेकमध्ये जिलेबी, बर्फी, पेठा, लाडू, गुलाबजाम खाल्ले
होते. पुरणाची हौस तेवढी शिल्लक होती, तीही आज पूर्ण झाली. मस्तपैकी ताक
प्यायल्यावर जमिनीला पाठ टेकल्याबरोबर झोप लागली तो जाग आली ती
सुंदरमठाच्या सकाळच्या घंटेनेच. रोजचाच दिवस असा सुरु झाला तर किती भारी
वाटेल असा विचार करतच आवरुन पुन्हा सकाळच्या काकडाआरतीच्या शेवटच्या चरणास
आम्ही पोचलो आणि प्रसाद आणि चहा घेतला. पुढे जाऊन घळ पाहून आलो, दर्शन
घेतले आणि पहिल्याच प्रहरी महाडच्या दिशेने चांभारगडास समोर ठेवून बाईक्स
दामटवल्या.
सकाळच्या पावसाळी कुंद हवेत महाडच्या
रस्ता तसा निर्मनुष्यच होता. त्या रस्त्याने जाणार्या कदाचित पहिल्याच
गाड्या आमच्या असल्याने तसा रस्ताही नुकताच झोपेतून उठला होता. शेतकरी
नुकतेच पावसापूर्वीच्या मशागतीला शेतात पोचले होते. वाटेतच एका हरणाच्या
पाडसानेही दर्शन दिले. आम्हाला पाहिल्याबरोबर ते आत रानात चौखूर उधळले.
बिरवाडी फाट्याला पुन्हा एकदा नाश्त्याला मिसळ चापली आणि हायवेवरुन
महाडच्या दिशेने चांभरखिंडीत पोचलो. पायथ्याला पोचलो, गावात रस्ता विचारुन
घेतला आणि शाळेसमोरुन जातानाच शाळेतल्या बाईंनी “एवढ्या जड बॅगा कशाला घेऊन
वर जाता, इथेच ऑफिसमध्ये ठेवा” असे हटकले. तीच पडत्या फळाची आज्ञा मानून
पुन्हा एकदा जरुरीचे सामान घेऊन चांभारगडाची माची गाठली. तिथून पुढे पुन्हा
एकदा वाट चुकली आणि घसार्यावरुनच वर चढाई सुरु केली. वरती थोड्याफार
खोदीव पायर्या, किल्ल्याचे अवशेष, बरीचशी पाण्याची टाकी आहेत. सगळी पाहून
दोनतीन तासांत पुन्हा पायथ्याला पोचलो. (©भटकंती अनलिमिटेड) पाणी पिऊन ताजेतवाने होऊन शाळेच्या
शिक्षकांशी थोड्याफार गप्पा करुन पुढे दासगावचा रस्ता विचारुन घेतला.
हायवेने अर्ध्या तासात दासगावात पोचलो. तिथेही बॅगा एका दुकानात ठेवून
शाळेच्या मागचा दासगाव किल्ला चढायला सुरुवात केली. वर पोचताच पाठीमागे
स्वप्नवत सुंदर दृश्य समोर ठाकले. पलीकडे कुठली तरी खाडीसदृश नदी,
विस्तीर्ण पात्र, हिरवीगार झाडी, पाण्यात मध्येच तयार झालेली बेटं, मधूनच
जाणारा कोकण रेल्वेचा पूल… एकदम टिपीकल कोकण. कदाचित या दृश्यासाठीच कुण्या
ब्रिटिश अधिकार्याने या किल्ल्यावर बंगला बांधला. त्या बांधकामाच्या
जोत्याचे अवशेष, एक दगडी घोडवाट, एक-दोन बुरुज, एक तलाव असे पाहून
पायथ्याला आलो.
पुढला किल्ला खरंतर सोनगड होता, पण अमितच्या दुखर्या गुडघ्यामुळे फक्त पन्हळघर किल्ला करुन पुण्याकडे परतण्याचा निर्णय घेतला. लोणेरेहून पन्हळघर गावाकडे जाणारा रस्ता घेऊन पन्हळघर गावात पोचलो. गावाशेजारीलच आदिवासीवाडीवरुन किल्ल्यावर वाट जाते. किल्ला तसा खड्या चढणीचा, त्यात कोकणातला. म्हणजे घाम काढणारच. वाडीत रस्ता विचारुन घेतला. अनुपने खालीच आराम करणे पसंत केले. आणि मी, अमित, अजय वर निघालो. मोहिमेतला शेवटचा किल्ला असल्याने अगदी “सुलतानढवा” करतच माथा गाठला. किल्ल्यावर पाण्याच्या काही टाक्यांव्यतिरिक्त बाकी काही अवशेष शिल्लक नाहीत. पुस्तकात दिलेले खोदीव पायर्या आणि बांधकामाची जोती झाडीत शोधण्याचा बराच प्रयत्न केला, पण ते काही सापडले नाही. माथ्यावरुन दुर्गराज रायगड, लिंगाणा यांचे दर्शन घडले. वरुनच एक नदी दिसली आणि शिरस्त्याप्रमाणे ट्रेकचा शीण त्यात बुडवून टाकण्याचे नक्की केले. माघारी फिरलो. पायथ्याला आल्यावर त्या नदीच्या उथळ डोहात बराच वेळ डुंबलो आणि मग ताम्हिणीमार्गे परत येताना माणगावात जेवण करुन घेतले. ताम्हिणीत येताना पाऊस घाट आमच्यासोबतच चढला होता. अगदी पौडपर्यंत पावसानेही सोबत केली आणि आम्ही पुण्यात पोचल्यावर दुसर्याच दिवशी मागोमाग तोही पुण्यात दाखल झाला. पुढल्या भटकंतीचे बेत विचारात सध्या तो बाहेर कोसळतो आहे आणि मी ही मोहनगड-कावळ्या-चांभारगड-दासगाव-पन्हळघर पंचदुर्गांची माळ माझ्या सह्याद्रीस समर्पित करत आहे.
22:10
मेघविभोर भोरगिरी
यंदा पुण्यात पावसाचे नुसतेच ढग दाटून येतायेत. उगा आपला एखादा थोडासा शिंपडून गेलाय. कैक मुहूर्त चुकवून सगळ्यांचे अंदाज फोल ठरवून तो अजूनही रुसलाच होता. एवढी पावसाची बेक्कार-खवट-कचकावून वाट कधीच नव्हती पाहिली. पण त्याला काही जोमदार पाझर फुटत नव्हता. नुसतंच दाटून यायचं, हवेच्या फुंकरीसरशी पुन्हा मेघ जुनेर कापडासारखे विरायचे. म्हणून आता त्याला भेटायला आपणच एखादा डोंगर जवळ करावा सोबत लहानसा ट्रेकही होईल, एखादी रात्र तपस्वी सह्याद्रीच्या निवार्याला जावं, आडोशाच्या जागेतून ढगांच्या दिंड्या पहाव्यात, चार घास स्वतः रांधून खावेत, रात्री उशिरापर्यंत पावसाच्या पानगळींच्या पार्श्वसंगीतावर निवांत गप्पा झोडाव्यात, सकाळी उठून ठेवणीतलं आलं घालून फर्मास चहा करावा आणि थोडक्या दिवसांसाठीची नवीन ऊर्जा गाठीला जोडावी म्हणून आम्ही जागा शोधायला लागलो. अजून ट्रेकचे दिवस सुरु झाले नसल्याने फारसा रांगडा ट्रेक करायची इच्छा नव्हती. त्यामुळे थोडी सोप्यातली जागा आणि वर निवारा असावा अशी माफक अपेक्षा होती. त्यात काजव्यांचे दिवस असल्याने ते दिसले तर बोनस असाही एक हालकट हेतू होताच.
सुरुवातीला मी आणि जिप्सी प्रिन्सेस श्रद्धा दोघेच होतो. त्यात मॅडम आदल्या दिवशी रात्री मुंबईहून बारा घरी वाजता येऊन बेत डळमळीत करणार होत्या. पण ती मध्यरात्री आल्यानंतरही आपण जायचंच असा मेसेज करुन कन्फर्मेशन दिलं आणि मी निवांत झालो. शनिवारी दुपारी निघायचं होतं आणि सकाळी प्राची आणि गणेश अशा अजून दोन भिडूंना मेसेज केले. हाय नाय हाय नाय करत दोघेही शेवटी तयार झाले. (©भटकंती अनलिमिटेड) पिकप पॉइंट्स ठरले, कुणी काय घ्यायचं याची जंत्री झाली आणि सॅक भरायला सुरुवात केली. आपला काळा चित्ता तयार होताच. गणेश त्याची सायलेन्सर काढलेली फटफटी घेऊन आला आणि गेटच्या आत पार्क केली. शिवाजीनगरला सिमला ऑफिस चौकात श्रद्धा पोटावर आणि पाठीवर अशा भल्यामोठ्या दोन बॅगा घेऊन गाडीत बसायला तयार होती आणि आम्ही तिच्यासमोर सिग्नलला बिनकामी व्हीआयपी ताफा जाण्याची वाट पाहत होतो. गाडी चौकात समोर दिसूनही तिचा अजब पुतळा झालेला आम्ही पाहिला. शेवटी व्हीआयपी ताफ्यांसोबतचा दहा मिनिटांचा स्टॅच्यू गेम झाल्यावर तिला गाडीत घेतले आणि पुढे नाशिक फाट्याला प्राचीला. (तिच्या) नियमाप्रमाणे ती अर्धा तास लेट करुन तिने तिचं रेकॉर्ड कायम ठेवले होते. तिथेच विकास आणि अमित भेटले, तेही भोरगिरीलाच निघाले होते, पण रात्री परत येण्याच्या प्लॅनवर.
नाशिक रोडच्या नेहमीच्या ट्राफिकला नेहमीच्या आणि काही ठेवणीतल्या शिव्या देऊन आणि टोल भरुन मोशी टोलनाका पार केला आणि रस्त्याची अवस्था, चाकणचा ट्राफिक जाम, उलट येणारे ट्रक अनुभवून असं वाटलं की कदाचित राजगुरुनगर नाक्यावर टोल परत मिळेल. पण तशी काही प्रोव्हिजन दिसली नाही. थोडं निराश झालेलं मन पुन्हा आनंदित झालं ते कोपर्यावरच्या वजडी-पावचा बोर्ड बघून.
आता आमच्या वजडीपावपायी सगळा रस्ता कशाला खोळंबून ठेवायचा म्हणून तसाच अर्धाएक किलोमीटर पुढे गेलो. पण चैन पडेना ना भाऊ. मग काय दिली जागा पाहून गाडी साईडला लावून आणि आलो अर्धा किमी चालत उलटं. त्याच्या समोर बेकरी, मग काय उद्याच्या गुहेतल्या चहासोबत हवीत म्हणून बिस्किटे घेतली. तब्बल दोन दोन पेस्ट्रीज खाल्ल्या आणि वजडीपाव (थोडं सात्त्विक हवं म्हणून भुर्जीपाव असं बरंच काय काय दाबून गाडीकडं परतलो. पण श्रद्धाला अजूनही भजी हवी होती आणि मला चहा. त्यात अजून पंधरा मिनिटे गेले. आता साडेपाच झाले होते. (©पंकज झरेकर) चासचा रस्ता धरला आणि चासकमान प्रकल्पाच्या आकसलेल्या डोहाच्या कडेने पावसाने आता लवकर येणे कसे गरजेचे आहे आणि आता जलाशयात किती टक्के पाणीसाठा असावा यावर गहन खल करत वाडा-डेहणे-शिरगाव अशी एकामागून एक गावं मागे टाकत "भोरगिरी ग्रामपंचायत आपले सहर्ष स्वागत करत आहे" पर्यंत येऊन पोचलो.
वातावरण आता मात्र एकदम खुलले होते. चहूबाजूंनी ढगांनी वेढून टाकले होते. भीमाशंकराच्या शिवलिंगाला अभिषेक घालून आलेले ढग भोरगिरीवर छत धरुन होते. छान सुपरसॉनिक वारा सुटला होता. पूर्वी झंज राजाने बांधलेल्या मध्ययुगीन मंदिराचा आता जीर्णोद्धाराच्या नावाखाली ‘उद्धार’ करुन टाकला आहे. थोडी खंत वाटणारच. अंधारुन यायला थोडाच अवधी शिल्लक असल्याने कॅंप कुठं लावायचा यावर निर्णय होणे आवश्यक होते. गावाच्या अक्षातून घालत गाडी एकदम भोरगिरीच्या पायथ्याशी असलेल्या शेवटच्या घराच्याही पल्याड लावली आणि उतरुन सगळ्यांनी पहिली धूम करवंदाच्या जाळीकडे ठोकली. सीझन संपत आला असला तरी बर्यापैकी करवंदं अजून शिल्लक होती. एवढ्यात पावसाची सर आली आणि सार्यांची धावपळ झाली. घाईत गाडीत येऊन बसलो आणि आता कुठं तंबू लावायचा यावर पुन्हा एकदा राउंडटेबल झाली. माझ्या एकट्याच्या ‘बहु’मतावर गुहेत जाऊन मुक्काम करावा असे ठरले आणि सगळे सामान पाठीवर लादून आस्तेकदम सुरु झाले. बरेच दिवस ट्रेकमध्ये खंड पडल्याने आणि कॅमेरा इक्विपमेंट, तंबू, जड ट्रायपॉड एवढं(च) सामान असल्याने माझी जरा फेफे झाली, पण पुढच्या दमात गुहा गाठलीच.
गुहा मोठी सुरेख. एकात एक तीन भाग, चार खांबांवर तोलून धरलेली, अंतःपुरात शिवलिंग, मधल्या भागात भुईशी कोरलेले कमलदल, बाह्यभागात रिकामी सपाट जागा, लाकडी खांब उभे करण्याच्या उखळासारख्या जागा, कोपर्यात एक लहानशी खोली वाटावी अशी पाषाणात कोरलेली देवडीसारखी जागा. राहण्यास उत्तम जागा. जरा आराम आणि स्थिरस्थावर करुन झाल्यावर श्रद्धाने सुंदर कॉफी केली आणि कॉफीचे ग्लास हातात धरुन आम्ही गुहेच्या तोंडाशी गारव्याला येऊन बसलो. समोर अंधारुन आले होते. भीमाशंकरहून आलेले ढग समोरच्या खोर्यात पसरले होते. (©पंकज झरेकर)असंख्य काजवे समोरच्या दरीतून लुकलुकत वर येत होते. काय सुंदर अनुभव होता! निवांत बसलो असतानाच मांडीखाली काहीतरी वळवळ झाली म्हणून हात घातला तर एक खेकडा हाती लागला. पकडून भाजण्याचा बेत करुन त्याला पकडत असतानाच तो पोटात पिल्लांना घेऊन चाललाय हे ध्यानी आले आणि मग त्याला सोडून दिले. एवढ्यात खाली अंधारातून थोडा गलका ऐकू आला. दोनतीन हौशे-नवशे-गवशे ट्रेकर अंधारात रस्ता शोधत होते आणि तितक्यास आत्मविश्वासाने रस्ता चुकले होते. त्यांना मार्गदर्शन करुन आणि हात देऊन गुहेशी आणले आणि फक्त तीन मिनिटे टेकून ते खाली परतले. "हम कॅंपिंग का सामान लेके आये है" असं उत्तर ऐकून आम्ही ताडलेच की हे इथं ‘झिंगाट’ होणार आहेत आणि आम्ही त्यांना ते करु देणार नव्हतो. म्हणूनच त्यांनी पाय काढता घेतला असावा. गुहेच्या बाजूला पथारी अंथरुन बराच वेळ गप्पा झोडून झाल्या तेव्हा आणखी एक असाच ग्रुप (झिंगाट्गिरी वगळता) पुन्हा आत्मविश्वासाने रस्ता चुकून वर आले. त्यांनाही अर्ध्यावर जाऊन वर घेऊन आलो. तेही पाच मिनिटांच्या वर तिथे थांबले नाहीत.
रात्र आणि गप्पांना रंग चढले आणि आम्ही जेवण रांधायच्या तयारीला लागलो. कुणी तांदूळ धुतोय, कुणी कांदा चिरतोय, कुणी कोथिंबिर निवडतोय. सगळं एका पातेल्यात घालून अशी काय फर्मास खिचडी तयार झाली म्हणता, की काय सांगता. कच्चा कांदा कापून त्या वाफाळत्या खिचडीसोबत खाताना आपल्या पुण्यात आणि बाकी अनेक ठिकाणी असलं भारी जेवण काय कुठल्या हॉटेलात मिळत नाही असं घासागणिक जाणवत होतं. जेवणं उरकून भांडी आणि इतर सामानाची आवराआवर केली तेव्हा अकरा वाजत आले होते. पलीकडून भोरगिरी गावातल्या मंदिरावरचा सीएफएल आणि काही खांबांवरचे मिणमिणते दिवे फक्त गावाच्या अस्तित्त्वाची जाणीव करुन देत होते. जेवणं आवरल्याने आम्ही काहीवेळ फोटो काढण्याचे प्रयत्न केले आणि नंतर सगळं सोडून पुन्हा गप्पा मारायला म्हणून पुन्हा गुहेत निवांत पथार्या अंथरुन बसलो. भवताल फारच सुरेख जमून आला होता. चौदाशीचा चांदवा ढगांच्या पडद्याआडून प्रकाश पाझरीत होता. त्याच्या प्रकाशात मेघांची दिंडी घाटावर चाल करुन निघाली होती. सृष्टीच्या नवजीवनाचे संदेश घेऊन. त्यांच्या तालावर बेडकांचे सूरावर सूर उमटत होते. काजव्यांची प्रकाशयोजना त्याला शब्दशः चार(शे) चांद लावत होती. गुहेतल्या सार्या लाईट्स बंद करुन आम्ही त्या मैफिलीत तल्लीन झालो होतो. मध्यरात्र सरुन तीनच्या सुमारास पहाटेची चाहूल लागली तशी त्या गारव्याने आम्हांला झोप लागून आम्ही या जिवंत स्वप्नांच्या दुनियेतून त्या आभासी स्वप्नांच्या दुनियेत हरवलो होतो.
पहाटे उजाडता कधीतरी जाग आली ती थंडगार हवेने आणि शीळकरी कस्तुराच्या (whistling thrush) आवाजाने. एवढा सुरेल आवाज की रोजच्या घड्याळाच्या गजराने रोज चडफडत उठणारे आम्ही त्या सकाळी अतिशय प्रसन्नचित्तानं उठलो. सकाळी गुहेत एक भक्त तिथल्या पुजार्याला म्हणून चहा घेऊन आला होता. पण पुजारी लवकर खाली उतरुन गेल्याने आपसूकच तो आमच्या पदरात पडून पवित्र झाला. आवराआवरी करुन वर आलेल्या भक्तांशी गप्पा मारुन आम्ही किल्ला उतरुन ओढ्याच्या रस्त्याने पुन्हा पायथ्याला आलो. शिरगाव फाट्याला येऊन कढईतून प्लेटमध्ये असा शिर्के वडापाव दाबून खाऊन परतीचा मार्ग धरला.
हा ट्रेक लक्षात राहिला तो खास गुहेतून अनुभवलेल्या ढगांच्या दिंडीमुळे, काजव्यांच्या चमकीमुळे, आणि रात्रभर मारलेल्या गप्पांमुळे! ही शिदोरी आठपंधरा दिवस पुरेल आता... तोवर होईलच पुढल्या भटकंतीचं नियोजन!
सुरुवातीला मी आणि जिप्सी प्रिन्सेस श्रद्धा दोघेच होतो. त्यात मॅडम आदल्या दिवशी रात्री मुंबईहून बारा घरी वाजता येऊन बेत डळमळीत करणार होत्या. पण ती मध्यरात्री आल्यानंतरही आपण जायचंच असा मेसेज करुन कन्फर्मेशन दिलं आणि मी निवांत झालो. शनिवारी दुपारी निघायचं होतं आणि सकाळी प्राची आणि गणेश अशा अजून दोन भिडूंना मेसेज केले. हाय नाय हाय नाय करत दोघेही शेवटी तयार झाले. (©भटकंती अनलिमिटेड) पिकप पॉइंट्स ठरले, कुणी काय घ्यायचं याची जंत्री झाली आणि सॅक भरायला सुरुवात केली. आपला काळा चित्ता तयार होताच. गणेश त्याची सायलेन्सर काढलेली फटफटी घेऊन आला आणि गेटच्या आत पार्क केली. शिवाजीनगरला सिमला ऑफिस चौकात श्रद्धा पोटावर आणि पाठीवर अशा भल्यामोठ्या दोन बॅगा घेऊन गाडीत बसायला तयार होती आणि आम्ही तिच्यासमोर सिग्नलला बिनकामी व्हीआयपी ताफा जाण्याची वाट पाहत होतो. गाडी चौकात समोर दिसूनही तिचा अजब पुतळा झालेला आम्ही पाहिला. शेवटी व्हीआयपी ताफ्यांसोबतचा दहा मिनिटांचा स्टॅच्यू गेम झाल्यावर तिला गाडीत घेतले आणि पुढे नाशिक फाट्याला प्राचीला. (तिच्या) नियमाप्रमाणे ती अर्धा तास लेट करुन तिने तिचं रेकॉर्ड कायम ठेवले होते. तिथेच विकास आणि अमित भेटले, तेही भोरगिरीलाच निघाले होते, पण रात्री परत येण्याच्या प्लॅनवर.
नाशिक रोडच्या नेहमीच्या ट्राफिकला नेहमीच्या आणि काही ठेवणीतल्या शिव्या देऊन आणि टोल भरुन मोशी टोलनाका पार केला आणि रस्त्याची अवस्था, चाकणचा ट्राफिक जाम, उलट येणारे ट्रक अनुभवून असं वाटलं की कदाचित राजगुरुनगर नाक्यावर टोल परत मिळेल. पण तशी काही प्रोव्हिजन दिसली नाही. थोडं निराश झालेलं मन पुन्हा आनंदित झालं ते कोपर्यावरच्या वजडी-पावचा बोर्ड बघून.
आता आमच्या वजडीपावपायी सगळा रस्ता कशाला खोळंबून ठेवायचा म्हणून तसाच अर्धाएक किलोमीटर पुढे गेलो. पण चैन पडेना ना भाऊ. मग काय दिली जागा पाहून गाडी साईडला लावून आणि आलो अर्धा किमी चालत उलटं. त्याच्या समोर बेकरी, मग काय उद्याच्या गुहेतल्या चहासोबत हवीत म्हणून बिस्किटे घेतली. तब्बल दोन दोन पेस्ट्रीज खाल्ल्या आणि वजडीपाव (थोडं सात्त्विक हवं म्हणून भुर्जीपाव असं बरंच काय काय दाबून गाडीकडं परतलो. पण श्रद्धाला अजूनही भजी हवी होती आणि मला चहा. त्यात अजून पंधरा मिनिटे गेले. आता साडेपाच झाले होते. (©पंकज झरेकर) चासचा रस्ता धरला आणि चासकमान प्रकल्पाच्या आकसलेल्या डोहाच्या कडेने पावसाने आता लवकर येणे कसे गरजेचे आहे आणि आता जलाशयात किती टक्के पाणीसाठा असावा यावर गहन खल करत वाडा-डेहणे-शिरगाव अशी एकामागून एक गावं मागे टाकत "भोरगिरी ग्रामपंचायत आपले सहर्ष स्वागत करत आहे" पर्यंत येऊन पोचलो.
![]() |
| तुमच्यासाठी भोरगिरीहून मोबाईल वॉलपेपर |
गुहा मोठी सुरेख. एकात एक तीन भाग, चार खांबांवर तोलून धरलेली, अंतःपुरात शिवलिंग, मधल्या भागात भुईशी कोरलेले कमलदल, बाह्यभागात रिकामी सपाट जागा, लाकडी खांब उभे करण्याच्या उखळासारख्या जागा, कोपर्यात एक लहानशी खोली वाटावी अशी पाषाणात कोरलेली देवडीसारखी जागा. राहण्यास उत्तम जागा. जरा आराम आणि स्थिरस्थावर करुन झाल्यावर श्रद्धाने सुंदर कॉफी केली आणि कॉफीचे ग्लास हातात धरुन आम्ही गुहेच्या तोंडाशी गारव्याला येऊन बसलो. समोर अंधारुन आले होते. भीमाशंकरहून आलेले ढग समोरच्या खोर्यात पसरले होते. (©पंकज झरेकर)असंख्य काजवे समोरच्या दरीतून लुकलुकत वर येत होते. काय सुंदर अनुभव होता! निवांत बसलो असतानाच मांडीखाली काहीतरी वळवळ झाली म्हणून हात घातला तर एक खेकडा हाती लागला. पकडून भाजण्याचा बेत करुन त्याला पकडत असतानाच तो पोटात पिल्लांना घेऊन चाललाय हे ध्यानी आले आणि मग त्याला सोडून दिले. एवढ्यात खाली अंधारातून थोडा गलका ऐकू आला. दोनतीन हौशे-नवशे-गवशे ट्रेकर अंधारात रस्ता शोधत होते आणि तितक्यास आत्मविश्वासाने रस्ता चुकले होते. त्यांना मार्गदर्शन करुन आणि हात देऊन गुहेशी आणले आणि फक्त तीन मिनिटे टेकून ते खाली परतले. "हम कॅंपिंग का सामान लेके आये है" असं उत्तर ऐकून आम्ही ताडलेच की हे इथं ‘झिंगाट’ होणार आहेत आणि आम्ही त्यांना ते करु देणार नव्हतो. म्हणूनच त्यांनी पाय काढता घेतला असावा. गुहेच्या बाजूला पथारी अंथरुन बराच वेळ गप्पा झोडून झाल्या तेव्हा आणखी एक असाच ग्रुप (झिंगाट्गिरी वगळता) पुन्हा आत्मविश्वासाने रस्ता चुकून वर आले. त्यांनाही अर्ध्यावर जाऊन वर घेऊन आलो. तेही पाच मिनिटांच्या वर तिथे थांबले नाहीत.
रात्र आणि गप्पांना रंग चढले आणि आम्ही जेवण रांधायच्या तयारीला लागलो. कुणी तांदूळ धुतोय, कुणी कांदा चिरतोय, कुणी कोथिंबिर निवडतोय. सगळं एका पातेल्यात घालून अशी काय फर्मास खिचडी तयार झाली म्हणता, की काय सांगता. कच्चा कांदा कापून त्या वाफाळत्या खिचडीसोबत खाताना आपल्या पुण्यात आणि बाकी अनेक ठिकाणी असलं भारी जेवण काय कुठल्या हॉटेलात मिळत नाही असं घासागणिक जाणवत होतं. जेवणं उरकून भांडी आणि इतर सामानाची आवराआवर केली तेव्हा अकरा वाजत आले होते. पलीकडून भोरगिरी गावातल्या मंदिरावरचा सीएफएल आणि काही खांबांवरचे मिणमिणते दिवे फक्त गावाच्या अस्तित्त्वाची जाणीव करुन देत होते. जेवणं आवरल्याने आम्ही काहीवेळ फोटो काढण्याचे प्रयत्न केले आणि नंतर सगळं सोडून पुन्हा गप्पा मारायला म्हणून पुन्हा गुहेत निवांत पथार्या अंथरुन बसलो. भवताल फारच सुरेख जमून आला होता. चौदाशीचा चांदवा ढगांच्या पडद्याआडून प्रकाश पाझरीत होता. त्याच्या प्रकाशात मेघांची दिंडी घाटावर चाल करुन निघाली होती. सृष्टीच्या नवजीवनाचे संदेश घेऊन. त्यांच्या तालावर बेडकांचे सूरावर सूर उमटत होते. काजव्यांची प्रकाशयोजना त्याला शब्दशः चार(शे) चांद लावत होती. गुहेतल्या सार्या लाईट्स बंद करुन आम्ही त्या मैफिलीत तल्लीन झालो होतो. मध्यरात्र सरुन तीनच्या सुमारास पहाटेची चाहूल लागली तशी त्या गारव्याने आम्हांला झोप लागून आम्ही या जिवंत स्वप्नांच्या दुनियेतून त्या आभासी स्वप्नांच्या दुनियेत हरवलो होतो.
पहाटे उजाडता कधीतरी जाग आली ती थंडगार हवेने आणि शीळकरी कस्तुराच्या (whistling thrush) आवाजाने. एवढा सुरेल आवाज की रोजच्या घड्याळाच्या गजराने रोज चडफडत उठणारे आम्ही त्या सकाळी अतिशय प्रसन्नचित्तानं उठलो. सकाळी गुहेत एक भक्त तिथल्या पुजार्याला म्हणून चहा घेऊन आला होता. पण पुजारी लवकर खाली उतरुन गेल्याने आपसूकच तो आमच्या पदरात पडून पवित्र झाला. आवराआवरी करुन वर आलेल्या भक्तांशी गप्पा मारुन आम्ही किल्ला उतरुन ओढ्याच्या रस्त्याने पुन्हा पायथ्याला आलो. शिरगाव फाट्याला येऊन कढईतून प्लेटमध्ये असा शिर्के वडापाव दाबून खाऊन परतीचा मार्ग धरला.
हा ट्रेक लक्षात राहिला तो खास गुहेतून अनुभवलेल्या ढगांच्या दिंडीमुळे, काजव्यांच्या चमकीमुळे, आणि रात्रभर मारलेल्या गप्पांमुळे! ही शिदोरी आठपंधरा दिवस पुरेल आता... तोवर होईलच पुढल्या भटकंतीचं नियोजन!
10:30
ट्रेक आठवणीतला.
पाऊसभरल्या आकाशातल्या मेघरुपातल्या घटांना वार्याने गदागदा हलवले आणि विजांनी कडाका काढला की सरी सांडायला वेळ लागत नाही. आकाशातल्या मुळाक्षरांना ढगांच्या वेलांट्या आणि विजांच्या मात्रा लगडल्या की वार्याच्या हुंकारासंगे रानारानात, पानापानांत आणि मनामनांत पावसाचे काव्य रुणझुणते. अशा वेळी डोंगर भटक्यांना सभोवतालचे हिरवे रान खुणावू लागते. पहिल्या पावसातला रस्त्यावरचा चिकचिकाट, ट्राफिकचा खोळंबा, नेमका घरी येताना होणारा वैताग असले सगळे शहरी नखरे झाले की एसी आणि पीसीच्या युगातल्या भटक्यांना आडरानातले गडकिल्ले, आडोशाच्या गुहा, कपारी, चिखलणी होऊन लावणीला तयार झालेली भातखाचरे, सुपरसॉनिक वारा कधी एकदाचा अनुभवतो असे होते.
मग एकदा असाच सगळी जगरहाटीची ओझी झुगारुन देऊन भटक्या एखाद्या वीकेंडला ट्रेकला सज्ज होतो. पाठीवरच्या सॅकमध्ये एकात एक दोन प्लास्टिकच्या पॅकिंगमध्ये © कोरड्या कपड्यांचा सेट, खाऊचं सामान, रात्रीच्या स्वयंपाकाचा शिधा, आवर्जून घेतलेलं पापडाचं पाकीट, रेडिमेड सूप सॅशे, काही भांडी, मित्राच्या मित्राकडून उसना आणलेला स्टोव्ह असं सगळं पाठुंगळी मारुन एसटी स्टॅंडवर खुणेच्या जागी शुक्रवारी रात्री हजर होतो. मनात कित्येक ‘टूडू’ची लिस्ट असते, फोन बिल भरायची वेळ आलेली असते, आयटी रिटर्न पेंडिंग असतो, प्रोजेक्ट डिलिव्हरीजचं शेड्यूल कायमच टाईट असतं, बॉस डोक्यावर बसलेला असतो. पण आता कानात वारा शिरलाय, मागे हटणे नाही. शेवटी भिजट पावसात ट्रेक करुनच हे सगळं सहन करायला आणि तडीस न्यायला ऊर्जा मिळणार असते. ठरलेले भिडू (©भटकंती अनलिमिटेड) हजर होतात, ओळख नसलेल्यांची ओळख होते, मध्यरात्रीची गाडीची वेळ होते. आणि तिकीट काढून खिडकीच्या फटीतून येणारा गार वारा आणि पावसाचे चुकार थेंब अंगावर घेत घेत स्वप्नांच्या दुनियेत हळूहळू एकेक जण हरवून जातो. रस्त्यात कित्येक धक्के खात खात गाडी तालुक्याच्या गावी पोचते तेव्हा घड्याळात पहाटेचे अडीच-तीनच वाजलेले असतात. पायथ्याच्या गावाला जाणारी पहिली एसटी सकाळी सहाला. मग तिथेच स्टॅंडवर मच्छरांना हटवत काढलेल्या डुलक्या.
हवेतला गारठा, आकाशी कुंद ढग, रिमझिम पावसाच्या सरी अशा टिपिकल पावसाळी वातावरणात गाडी नाना प्रकारच्या व्यक्तिमत्त्वांनी भरुन जाते. एक ग्रामीण महाराष्ट्राचे मिनिएचर रुपच तिथे अवतरलेले असते. शाळेला जाणारी खाकी चड्डीतली पोरं, आठवडे बाजारला निघालेली माय, तालुक्याच्या गावी कामानिमित्त निघालेला गडी, नातवांला भेटायला निघालेली म्हातारा-म्हातारी अशा एक ना अनेक रुपांत माणूसपण सामोरे येत असते. पायथ्याचे गाव आले की आपापल्या सॅक्स पाठुंगळी मारुन गर्दीच्या धक्क्यांमधून कसेबसे आपले मुटकुळे खाली घ्यायचे आणि पावसाचा पहिला शिडकावा डायरेक्ट अंगावर झेलायचा. यासाठीच तर आपण इथवर आलो, पावसात चिंब भिजायला. एक शहारा अंगावरुन सर्रकन फिरुन जातो. शहरातल्या पावसापेक्षा हा पाऊस किती वेगळा. अगदी भारुन टाकणारा. चहोबाजूंनी उठावलेल्या डोंगररांगा, त्यावरुन खाली झेपावणारे चंदेरी जलप्रपात, अंगाखांद्यावर खेळणारे कापशी ढग, खाली समोर हिरवे कार्पेट. (©पंकज झरेकर) चिखलणी करुन तयार केलेली खाचरे, लावणीच्या प्रतीक्षेतली भातरोपं, किती पाहू अन किती नको. गावात पोचेपर्यंत पाऊस चिंब करुन टाकतो. ओलेत्या अंगानेच गावाबाहेर शिवाराच्या वाटेवर एका खोपटात टेकायचं. जास्तीचं सामान तिथेच सोडायचं आणि गरजेपुरत्या वस्तू बांधून, बिनदुधाचा कोरा वाफाळता चहा घेऊन तरतरी आली की सोबतीला एखादा गावातला सडा गडी घ्यायचा आणि त्याच्याशी पाऊसपाण्याच्या गप्पा करत रिमझिम पावसातच गडाची वाट चालू लागायची. सभोवतालची खाचरं पाण्यानं तुडुंब भरलेली, त्या पाण्याला कुठून कुठून बांध फोडून वाट करुन दिलेली. भातरोपे काढणीला आलेली. काही ठिकाणी रोपे काढणारे भलरी दादा. त्यांना रामराम घालत बांधांवरुन उड्या मारत पुढे निघातचे. पायथ्याची एखादी नदी, ओढे, गुडघा-गुडघा पाण्यातून एकमेकांचे हात धरुन धडधडत्या हृदयाने ओलांडायचे आणि चढाला लागायचं. पहिली धाप लागलेली असते, नशिबाने पावसामुळे घामापासून सुटका असते. थोडाफार दम टाकत पहिल्या पठारावर जरा टेकायचं. भिजलेला ब्रेड-बटर, ब्रेड चटणी पोटात ढकलायची आणि पुढली वाट चालू लागायची.
रात्री सगळी आवराआवर होऊन ऊबदार स्लीपिंग बॅगच्या आडून पुन्हा गप्पा रंगतात. अरे अमुक अमुक ट्रेक कसला खतरी आहे, अरे त्या तमक्या गुहा पाहिल्यास का, अरे आपली अमुक अमुक घाटवाट राहिली आहे, अरे इतिहासात अमके अमके काही संदर्भ आहेत, तमुक तमुक हेमाडपंथी मंदिर फार सुंदर आहे... एक ना अनेक विषय. बाहेर पावसाने आता जोर धरलेला असतो, बेडकांची गाणी सुरु झालेली. अशातच झोप लागून जाते आणि पुन्हा इहलोकातल्या स्वप्नांच्या दुनियेतून आपण भासमान स्वप्नांच्या दुनियेत शिरतो. पहाटवार्यात गारठ्याने झोप चाळवते, बाहेर पावसाची रिपरिप चालूच, मनात एक ना अनेक विचार, काही आयुष्यातल्या भरारीची स्वप्ने, त्या सगळ्यांसाठी बांधून घेतलेल्या ऊर्जेच्या अस्तित्त्वाची जाणीव... आणि त्या सर्वांना सामावून घेऊन पावसातही स्थितप्रज्ञ असा सह्याद्री... हा अनुभवच फार सुंदर असतो. अगदी कायम हवाहवासा वाटणारा.
उजाडते तसे सकाळचा पुन्हा एक चहाचा राउंड होतो, नाश्त्याला कोरडा खाऊ पुरतो, आवराआवर होते आणि उतरणीला लागतो. दुपार होईतो पायथ्याला पोचतो. मग पुन्हा वाटाड्याच्या खोपटावर ओले कपडे बदलून पिठलंभात ओरपायचा. त्याच्या पोराबाळांना खाऊ आणि आणलेली वह्या-पुस्तकं-पेन्सिली देऊन टाकायची, त्यांच्या डोळ्यांतली चमक बघून दोन दिवसांत कमावलेल्या ऊर्जेला इग्नाईट केलं की आपण पुन्हा जगरहाटीची आव्हानं नव्याने स्विकारण्यास तयार! मग परतीच्या एसटीत बसलो तरी मन मात्र मागेच रेंगाळत राहतं... त्या पठारावर फिरतं, त्या गुहेत विसावतं, धबधब्यांसवे कड्यावरुन झेपावतं, ढगांसारखं डोंगरांवरुन फिरुन येतं, खोपटातल्या पोरांसोबत हुंदडतं, आणि त्यांच्या डोळ्यांसारखं निरागस होतं. मग त्याला चिकटलेली अनेक व्यावहारिकतेची जळमटं निघून गेलेली असतात. पुढल्या ट्रेकपर्यंत शहरी जगण्याला नक्कीच एक नवा अर्थ गवसलेला असतो.
23:26
तेलबेलवरुन वाघजाई घाटाने ठाणाळे लेणी
होळीचा चूड आणि रानातले पळस अगदी हातात हात घालूनच केशरी होतात. रानातले
जंगलाचे माथे पळसाने पेटले आणि होळीला चूड लागला की सह्याद्रीच्या
डोंगरवाटांची उन्हातली भटकंती थांबवावी आणि जरा घरी लक्ष
देण्याचा“वर्षभराचा कोटा” पूर्ण करुन घ्यावा असे प्रस्थापित संकेत सांगतात.
पण प्रस्थापित संकेतांना उधळून लावायचीच आमची जुनी खाज. मग त्या संकेताचाच
उन्हातली भटकंती थांबवावी, पण रात्रीच्या आणि सकाळी लवकर केलेल्या
भटकंतीला का नाराज करायचे असा सोयीस्कर अर्थ लावून आम्ही बेत आखलाच.
सह्याद्रीच्या अनगड वाटांशी तर आमची जुनीच मैत्री. त्याच मैत्रीला स्मरुन
अशीच एखादी बिकट वाट निवडून ती पायाखाली तुडवायची आणि पुन्हा एकवार आपला
दमसासाचा कस लावायचा, भव्य अशा कोकणात उतरणार्या कड्याशी एकरुप व्हायचे
असा विचार करुनच बाहेर पडायचे ठरले. शनिवारी दुपारी निघून तेलबेलच्या
पठारावर रात्री चांदण्या रात्री हवा खात कॅंप लावायचा आणि चंद्र मावळला की
चांदण्या मोजीत गप्पा छाटायच्या. पहाटेच उठून खाली कड्याच्या बगलेत
लपलेल्या ठाणाळ्याच्या प्राचीन लेण्यांकडे जरा वाकडी वाट करायची. उन्हं
चढण्याच्या आतच पुन्हा तेलबेल पठारावर येऊन दुपारच्या आधी घरी पोचून
घरच्यांना एक सुखद “भॉ…”करायचं डोक्यात पक्कं केलं होतं. शिलेदार मागल्या रतनगड ट्रेकचेच होते. अमितआणि
अजय. रतनगड ट्रेकला ज्याच्या कॅमेराबद्दलच्या सुरस कहाण्या ऐकल्या होत्या
तो स्वानंद आणि त्याची बायको नभा. सोबत सागरही जॉईन झाला. फोनाफोनी करुन
वेळ ठरवली दुपारी दोन वाजता अमितच्या घरी जमण्याची.
मी दुपारचे मटण-भाकरी खाऊन अमितकडे पोचलो तेव्हा त्याने अधिक सुंदर धक्का दिला. तो म्हणजे स्वानंद येताना दोन कोंबड्या मॅरिनेट करुन घेऊन आलाय आणि सोबत भाजणीच्या सळयाही आहेत. व्वा. कॅंपिंगला अधिकच मज्जा ना भो. सगळे पॅकिंग करुन निघलो आणि चांदणी चौकाच्या पुढेच “सरकारमान्य नीरा विक्री केंद्रा”ने वाट अडवली. त्यांचा आग्रह मोडून पुढे जाववेना. म्हणून मग माणशी एक ग्लास नीरा पोटात टाकून सगळा दाह शांत केला आणि पुढील वाट धरली.तेलबेलचा रस्ता आता तोंडपाठ झालाय. पिरंगुट, पौड, माले, मुळशी, गोनवडी,वारक, चाचवली, निवे मार्गे खिंडीतल्या भैरवनाथाचे दर्शन घेऊन लोणावळ्याच्या रस्त्याला लागलो. उन्हाचा दाह चांगलाच जाणवत होता. रस्ता तसा पिंप्रीपर्यंत बरा होता पण तिथून पुढे त्याने खरे रंग दाखवायला सुरुवात केली. पिंप्रीच्या तलावाच्या बाजूने कैलासगडाकडे पाहत डावीकडे वळण घेत तेलबेलाकडे निघालो. आतापर्यंत पाव फूट खोल असलेले खड्डे अर्धा फूट झाले,पुढे एक फूट आणि लुथ्रावनाच्या पुढे रस्ताच नाहीसा झाला. आम्हांला लवकरात लवकर तेलबेल गाठायचे होते. कारण गावात पोचल्यावर ठाणाळ्याच्या वाटेची माहिती काढून सुरक्षित जागी मुक्काम टाकायचा होता. नवरा-नवरी-भटजीच्या वर्हाडातून पुढे निघालो आणि भांबर्डे गावातून घनगड सामोरा आला.त्याच्याकडे पाहत पाहत एकोल्याकडे जातानाच मुंगुसाने वाट कापली. उजव्या बाजूने येऊन रस्त्याच्या मधोमध क्षणभर थबकले आणि आमच्याकडे तोंड वरुन पाहिले. पाचच मिनिटांत एकोल्याच्या पुढे उजवीकडच्या रानातून पिवळाधमक नाग सळसळत रस्ता ओलांडून डावीकडे चालला होता. त्याला पाहताच मी कचकावून ब्रेक मारला आणि मागच्यांना थांबायचा इशारा केला. उतरत्या उन्हात काय सुवर्णकांती चमकावी. जणू फक्त आम्हीच बघावे म्हणूनच त्याने अर्धवट फणा वर उचलला आणि यू-टर्न मारुन पुन्हा उजवीकडच्या रानात शिरला. रस्त्याच्या बाजूच्या चारीतून आमच्याकडे पाहत अंदाज घेत होता. आम्ही जागेवरच पाहून तो आतमध्ये शेतात सळसळत गेला आणि एका बिळात बसून फक्त डोके वर काढून चाहूल घेत राहिला.नभाचं गेल्या कित्येक वर्षांचं स्वप्न पूर्ण झालं. तिने असा रानात कधीच साप पाहिला नव्हता. आणि चक्क आज नाग दिसला होता. त्याला अधिक त्रास व्हायला नको म्हणून आम्ही तिथून काढता पाय घेतला.
गाड्या आपटवीत तेलबेल फाट्याला येऊन पोचलो. तेथून पुढे रस्त्याची अवस्था अधिकच बिकट झाली होती. थोडा रस्ता बरा होता तो संपला आणि अक्षरशः खाचखळगे म्हणायलाही लाज वाटेल एवढा वाईट रस्ता, त्यात खडे चढ-उतार, रस्त्यात मोठमोठाले दगडगोटे. म्हणजे कार घेऊन जायची तर स्पेअर ऍक्सल, ऑईल टॅंक आणि ऑईल कॅन घेऊन जायला लागेल असाच रस्ता. उताराला काही वेळा बाईकही “सिंगलशीट”घेऊन जावी लागली. कसेबसे गावात पोचलो, समोर दिसेल त्या घरात चहा मिळेल का म्हणून चौकशी केली आणि गाड्या तिथेच लावल्या. हेल्मेट त्याच काकांच्या घरात टाकून चहा सांगितला. पण चहा होता तो बिनदुधाचा. माझ्या घशाच्या खाली उतरण्याच्या पलीकडला. म्हणून मग बॅगमधली रतनगडाची उरलेली मिल्क पावडर त्यात टाकली आणि काडीच्या स्टरर ने ढवळले. मग त्यातून तरंगणार्या मुंग्या बोटाने बाजूला करुन चहा “मारला”.
आता सुर्यास्ताला दहा-पंधरा मिनिटेच शिल्लक होती. रस्ता विचारुन घेतला आणि लाल केशरी पश्चिमरंग पाहत मावळत्या सूर्याच्या दिशेने धुळाटीत पायपीट सुरु केली. समोर अस्तावणारा सूर्य आणि त्याच्या पार्श्वभूमीवर गावाबाहेर लागलेल्या गवताच्या गंजी, गावाकडे परतणार्या गाई. स्वप्नात पाहिला तसाच रस्ता. घाटाच्या कडेवरचा वायरलेस टॉवर ठळकपणे उठून दिसत होता. वाटेत सवाष्णीचा घाट चढून आलेले पाच्छापूरचे फासेपारधी दिसले, हातात गावठी रायफली. त्यांना वाट विचारण्यासाठी आवाज दिला, पण त्यांना काय वाटले कुणास ठाऊन जुजबी बोलून त्यांनी काढता पाय घेतला. नवीनच घेतलेल्या बेअर ग्रिल्सच्या सर्व्हायवल नाईफचे उद्घाटन आज होणे होते, म्हणून तो बाहेर काढला. तर तो सागरने गावापासूनच खुला हातात घेऊन खून करायला निघाल्याच्या पोजमध्ये चालायला लागला. त्यावरुन त्याला झापले आणि ट्रेकच्या शिस्तीचे धडे देऊन कान उपटले. मग त्याने गुमान तो कव्हरमध्ये ठेवला. खाली ठाणाळ्याला उतरणारी वाट शोधणे आता शक्य नव्हते. म्हणून मुक्काम टाकायला जागा शोधली.सगळीकडे गवत माजले होते. अशा जागी मुक्काम पडणे जिकीरीचे असते. कारण गवतात असणारे जीव आणि आजूबाजूचे रान आपल्या आगीने पेटण्याची भीती. अगदी अंधार पडण्याच्या वेळेला एक जागा मुक्रर केली. तिथले गवत आधीच जळून गेले होते.अगदी कड्याच्या टोकाला जागा. पाच-पन्नास पावलांवर कडा. कोकणातला खारा वारा अंगावर घेत आकाशाकडे पाहत गप्पा ठोकायच्या. ऐकूनच मज्जा वाटते ना? आम्ही तर प्रत्यक्ष अनुभवले ते. आता पाळी होती आग पेटवण्याची. वाळलेला लाकूडफाटा जमा केला आणि काडीपेटी असूनही चाकूने ठिणग्या पाडून आग पेटवण्याचा हट्ट मी आणि स्वानंदने पुरा केलाच.
दोन संसार मांडले गेले. एक कोंबड्यांसाठी आणि एक सूप-मॅगीसाठी. गरमगरम सूप प्यायल्यानंतर जरा तरतरी आली. संपूर्ण चिकन पूर्ण तसे कुक होणे शक्यच नव्हते. म्हणून मग त्याचे तुकडे करण्याचे ठरले. खाटकाचे पुण्यवान काम अर्थातच मी केले. मग मंद अग्नीवर ते रोस्ट होत राहिले आणि आमच्या गप्पा उत्तरोत्तर रंगत राहिल्या. खाणे आटोपल्यावर सगळा कचरा जमा करुन पिशवीत भरुन जरा लांब ठेवला. कारण जवळ ठेवला तर गवतातून काहीही प्राणी त्याच्या जवळ येऊ शकतो. अगदी उंदीर आणि त्याच्यामागे सापही. कोल्हे-कुत्रे वेगळेच.स्लिपिंग बॅगमध्ये घुसलो तर गरम होतंय आणि बाहेर राहिलो तर थंड वारा लागतोय अशी विचित्र स्थिती. पण कसाबसा जरा डोळा लागला खालून कुसळे बॅगमध्ये घुसली. जिथे टोचेल तिथे हाताने काढून टाकतोय नाही तर कुणाचे तरी घोरणे सुरु झाले. सागर झोपेत घड्याळ्याच्या काट्यासारखा गरागरा फिरत होता. पहाटे साडेतीन-चारला उठलो तेव्हा “चंद्र नाही साक्षीला” म्हणून आता तार्यांचे फोटो काढता येतील म्हणून तो उद्योग करत बसलो. गुगल स्कायमॅपच्या कृपेने सगळी नक्षत्रं ओळखता आली. पूर्ण आकाशगंगा तर उघड्या डोळ्यांनी मी प्रथमच पाहिली. तीही कॅमेरात बंदिस्त केली.
अजयने फक्कड चहा जमवला. मंद शीतल पहाटवार्यात मित्रांच्या सोबतीने चहाचे घुटके घेत पुढे दिवसभरात काय काय करणार आहोत त्याची उजळणी केली. खाली ठाणाळ्याच्या लेण्यांत जाऊन टाक्याचे पाणी मिळेल, मग नाश्ता तयार करुन खाऊ. दुपारी घरी पोचून डेझर्ट कूलरच्या थंडगार हवेत मी कसा आराम करणार आहे हे अगदी रंगवून सांगितले.
एव्हाना आमच्याकडे असलेले जवळपास सगळेच पाणी “इल्ला” झाले होते.सगळ्यांकडे
मिळून एखादा लिटर शिल्लक होते. अजय जाऊन कुठे टाके दिसते का ते पाहून आला.
पण कुठेच सापडले नाही. त्यामुळे नाश्ता तयार करण्याचा बेत रद्द झाला.
दोन-तीन बिस्किटे खाऊन साडेदहाला आम्ही परतीची वाट धरली. ऊन चढले होते.
मानेला चटके देत होते. सगळ्या रानात वणवे पेट(व)ल्याने कोळसा आणि राख दिसत
होती. हिरवे पान कुठे नजरेस पडेना. त्यात कोकणाचा जीवेघेणा दमट उष्मा
आमच्या शरीरांतून पाणी खेचून घेत होता. मंदिराजवळ पाण्याचे टाके सापडू
दे,चांदीचा मुखवटा चढवीन असे अजयने वाघजाईला साकडेही घातले. सपाटीची चाल
संपल्यावर जशी चढाई लागली तसा नभाला त्रास सुरु झाला. तिला थोडे पाणी आणि
साखर देत असतानाच सगळ्यांचे सारखेच हाल होणार असल्याचे स्पष्ट झाले
होते.कुणाचेच शरीर साथ देत नव्हते. पाणी पूर्णपणे संपले. आता शिल्लक काहीच
नाही.होती ती बिस्किटे आणि साखर. पण ती खाल्ली तरी पाण्याची गरज अधिकच
वाढणार.तेव्हा मिळेल ते पाणी पिण्याचे ठरवले होते. पण सगळ्या कोळसा
झालेल्या रानात फक्त राख आणि ऊनच मिळत होते. वाघजाईच्या ठाण्याशी पोचता आले
तर कदाचित पाणी मिळेल, एखादे टाके असेल, देवीला कुणीतरी अभिषेक करायला
कळशी लावली असेल अशी सुरस स्वप्नं नभाला पडत होती. मलाही या रानात कोकचा
धबधबा कोसळतोय असा भास होत राहिला. या सगळ्यातून एक आशा होती. माझ्या
बॅगमध्ये सगळ्यात तळाला असलेली पाण्याची अर्धा लिटरची बाटली. पण ती फक्त
नभाला चक्कर आली तरच तिला द्यायची आणि बाकी लोकांनी जमेल तसे स्वतःला वर
पठारावर पोचवायचे असा गुप्त करार अमित, मी आणि अजयने केला होता. वाघजाईचे
मंदिर आता सलग चाललो तर पंधरा मिनिटांवर होते, पण तीन मिनिटेही कुणी चालू
शकत नव्हते. आता मला घाम येणे बंद झाले आणि डोके जड झाले. घाम येणे बंद
होणे ही उष्माघाताची पहिली पायरी असतेहे पहाडविजयी गुरु बेअर ग्रिल्स यांनी
सांगितले आहे. तेव्हा मी अंग टाकले. सागर आणि अमित वर पुढे जाऊन एकेक घोट
का होईना पाणी घेऊन येतो म्हणाले. तेव्हा सिक्रेट बाटलीतले दोनशे मिली पाणी
त्यांच्याजवळ देऊन उरलेले पुन्हा इमर्जन्सीसाठी ठेवून दिले. अगदी रांगतच
मंदिरात कसेबसे पोचलो. सागरही दिलेल्या पाण्यावर मंदिरापासून पंधरा
मिनिटांवर असलेल्या पठारावर पोचला आणि वायरलेस टॉवरजवळच्या बाबांना
पाण्याची याचना केली.त्यांनी पाणी त्याला पाजले आणि खाली असलेला जिवंत झरा
दाखवला. पाणी साठून राहिले होते, झरा आटला होता, बेडूक पोहत होता, पण
आम्हांल कशाचीच फिकीर नव्हती. जे मिळेल ते पाणी जीवन होते. प्रत्येकजण
कमीतकमी लिटरभर पाणी पिऊन मंदिरात कोसळला आणि आम्ही वाघजाईकडे पाहत होतो.
तिचे उग्र रुप असूनही किती वात्सल्याने ओतप्रोत भरलेले वाटत होते. जवळपास अर्धातासभर झोपा
काढल्या. जरा हुशारी आल्यावर पंधरा मिनिटांतच वायरलेस टॉवर गाठून तेलबेल
गावची वाट धरली. मागे वळून पाहिले तर तेच दृष्य होते. कोकणातले धुकट
वातावरण, खाली जंगल, जंगलात कुठेकुठे पेटलेले पळस. समोर तेलबैलाच्या जुळ्या
भिंती, द्वैताची साक्ष देणार्या आणि आजवर आमच्याशी अद्वैत असलेला आणि
पुन्हा कधी येताय विचारणारा आमचा तोच सह्याद्री.
गावात पोचल्यावर पुन्हा अर्धा तास विश्रांती घेऊन सालथर खिंडमार्गे लोणावळ्याला पोचलो ते रामकृष्णमध्ये सहाशे रुपयांचे बिल करुनच उठलो. काल रात्रीपासूनचे अधाशी जीव कळकटलेल्या कपड्यांसह लोणावळ्याच्या चांगल्या हॉटेलमध्ये अधाशासारखे पाणी, कोक, लिंबू सरबत ढोसत होते, पण तेव्हाच हात धुताना मात्र हवे तेवढेच पाणी घेऊन नळ नीट बंद करत होते. शेवटी पाणी हेच जीवन तिकडे शाळेत शिकलो असलो तरी ते आम्हांला वयाच्या तिशीत या डोंगरातल्या शाळेतच समजले होते ना… !!!
मी दुपारचे मटण-भाकरी खाऊन अमितकडे पोचलो तेव्हा त्याने अधिक सुंदर धक्का दिला. तो म्हणजे स्वानंद येताना दोन कोंबड्या मॅरिनेट करुन घेऊन आलाय आणि सोबत भाजणीच्या सळयाही आहेत. व्वा. कॅंपिंगला अधिकच मज्जा ना भो. सगळे पॅकिंग करुन निघलो आणि चांदणी चौकाच्या पुढेच “सरकारमान्य नीरा विक्री केंद्रा”ने वाट अडवली. त्यांचा आग्रह मोडून पुढे जाववेना. म्हणून मग माणशी एक ग्लास नीरा पोटात टाकून सगळा दाह शांत केला आणि पुढील वाट धरली.तेलबेलचा रस्ता आता तोंडपाठ झालाय. पिरंगुट, पौड, माले, मुळशी, गोनवडी,वारक, चाचवली, निवे मार्गे खिंडीतल्या भैरवनाथाचे दर्शन घेऊन लोणावळ्याच्या रस्त्याला लागलो. उन्हाचा दाह चांगलाच जाणवत होता. रस्ता तसा पिंप्रीपर्यंत बरा होता पण तिथून पुढे त्याने खरे रंग दाखवायला सुरुवात केली. पिंप्रीच्या तलावाच्या बाजूने कैलासगडाकडे पाहत डावीकडे वळण घेत तेलबेलाकडे निघालो. आतापर्यंत पाव फूट खोल असलेले खड्डे अर्धा फूट झाले,पुढे एक फूट आणि लुथ्रावनाच्या पुढे रस्ताच नाहीसा झाला. आम्हांला लवकरात लवकर तेलबेल गाठायचे होते. कारण गावात पोचल्यावर ठाणाळ्याच्या वाटेची माहिती काढून सुरक्षित जागी मुक्काम टाकायचा होता. नवरा-नवरी-भटजीच्या वर्हाडातून पुढे निघालो आणि भांबर्डे गावातून घनगड सामोरा आला.त्याच्याकडे पाहत पाहत एकोल्याकडे जातानाच मुंगुसाने वाट कापली. उजव्या बाजूने येऊन रस्त्याच्या मधोमध क्षणभर थबकले आणि आमच्याकडे तोंड वरुन पाहिले. पाचच मिनिटांत एकोल्याच्या पुढे उजवीकडच्या रानातून पिवळाधमक नाग सळसळत रस्ता ओलांडून डावीकडे चालला होता. त्याला पाहताच मी कचकावून ब्रेक मारला आणि मागच्यांना थांबायचा इशारा केला. उतरत्या उन्हात काय सुवर्णकांती चमकावी. जणू फक्त आम्हीच बघावे म्हणूनच त्याने अर्धवट फणा वर उचलला आणि यू-टर्न मारुन पुन्हा उजवीकडच्या रानात शिरला. रस्त्याच्या बाजूच्या चारीतून आमच्याकडे पाहत अंदाज घेत होता. आम्ही जागेवरच पाहून तो आतमध्ये शेतात सळसळत गेला आणि एका बिळात बसून फक्त डोके वर काढून चाहूल घेत राहिला.नभाचं गेल्या कित्येक वर्षांचं स्वप्न पूर्ण झालं. तिने असा रानात कधीच साप पाहिला नव्हता. आणि चक्क आज नाग दिसला होता. त्याला अधिक त्रास व्हायला नको म्हणून आम्ही तिथून काढता पाय घेतला.
गाड्या आपटवीत तेलबेल फाट्याला येऊन पोचलो. तेथून पुढे रस्त्याची अवस्था अधिकच बिकट झाली होती. थोडा रस्ता बरा होता तो संपला आणि अक्षरशः खाचखळगे म्हणायलाही लाज वाटेल एवढा वाईट रस्ता, त्यात खडे चढ-उतार, रस्त्यात मोठमोठाले दगडगोटे. म्हणजे कार घेऊन जायची तर स्पेअर ऍक्सल, ऑईल टॅंक आणि ऑईल कॅन घेऊन जायला लागेल असाच रस्ता. उताराला काही वेळा बाईकही “सिंगलशीट”घेऊन जावी लागली. कसेबसे गावात पोचलो, समोर दिसेल त्या घरात चहा मिळेल का म्हणून चौकशी केली आणि गाड्या तिथेच लावल्या. हेल्मेट त्याच काकांच्या घरात टाकून चहा सांगितला. पण चहा होता तो बिनदुधाचा. माझ्या घशाच्या खाली उतरण्याच्या पलीकडला. म्हणून मग बॅगमधली रतनगडाची उरलेली मिल्क पावडर त्यात टाकली आणि काडीच्या स्टरर ने ढवळले. मग त्यातून तरंगणार्या मुंग्या बोटाने बाजूला करुन चहा “मारला”.
आता सुर्यास्ताला दहा-पंधरा मिनिटेच शिल्लक होती. रस्ता विचारुन घेतला आणि लाल केशरी पश्चिमरंग पाहत मावळत्या सूर्याच्या दिशेने धुळाटीत पायपीट सुरु केली. समोर अस्तावणारा सूर्य आणि त्याच्या पार्श्वभूमीवर गावाबाहेर लागलेल्या गवताच्या गंजी, गावाकडे परतणार्या गाई. स्वप्नात पाहिला तसाच रस्ता. घाटाच्या कडेवरचा वायरलेस टॉवर ठळकपणे उठून दिसत होता. वाटेत सवाष्णीचा घाट चढून आलेले पाच्छापूरचे फासेपारधी दिसले, हातात गावठी रायफली. त्यांना वाट विचारण्यासाठी आवाज दिला, पण त्यांना काय वाटले कुणास ठाऊन जुजबी बोलून त्यांनी काढता पाय घेतला. नवीनच घेतलेल्या बेअर ग्रिल्सच्या सर्व्हायवल नाईफचे उद्घाटन आज होणे होते, म्हणून तो बाहेर काढला. तर तो सागरने गावापासूनच खुला हातात घेऊन खून करायला निघाल्याच्या पोजमध्ये चालायला लागला. त्यावरुन त्याला झापले आणि ट्रेकच्या शिस्तीचे धडे देऊन कान उपटले. मग त्याने गुमान तो कव्हरमध्ये ठेवला. खाली ठाणाळ्याला उतरणारी वाट शोधणे आता शक्य नव्हते. म्हणून मुक्काम टाकायला जागा शोधली.सगळीकडे गवत माजले होते. अशा जागी मुक्काम पडणे जिकीरीचे असते. कारण गवतात असणारे जीव आणि आजूबाजूचे रान आपल्या आगीने पेटण्याची भीती. अगदी अंधार पडण्याच्या वेळेला एक जागा मुक्रर केली. तिथले गवत आधीच जळून गेले होते.अगदी कड्याच्या टोकाला जागा. पाच-पन्नास पावलांवर कडा. कोकणातला खारा वारा अंगावर घेत आकाशाकडे पाहत गप्पा ठोकायच्या. ऐकूनच मज्जा वाटते ना? आम्ही तर प्रत्यक्ष अनुभवले ते. आता पाळी होती आग पेटवण्याची. वाळलेला लाकूडफाटा जमा केला आणि काडीपेटी असूनही चाकूने ठिणग्या पाडून आग पेटवण्याचा हट्ट मी आणि स्वानंदने पुरा केलाच.
दोन संसार मांडले गेले. एक कोंबड्यांसाठी आणि एक सूप-मॅगीसाठी. गरमगरम सूप प्यायल्यानंतर जरा तरतरी आली. संपूर्ण चिकन पूर्ण तसे कुक होणे शक्यच नव्हते. म्हणून मग त्याचे तुकडे करण्याचे ठरले. खाटकाचे पुण्यवान काम अर्थातच मी केले. मग मंद अग्नीवर ते रोस्ट होत राहिले आणि आमच्या गप्पा उत्तरोत्तर रंगत राहिल्या. खाणे आटोपल्यावर सगळा कचरा जमा करुन पिशवीत भरुन जरा लांब ठेवला. कारण जवळ ठेवला तर गवतातून काहीही प्राणी त्याच्या जवळ येऊ शकतो. अगदी उंदीर आणि त्याच्यामागे सापही. कोल्हे-कुत्रे वेगळेच.स्लिपिंग बॅगमध्ये घुसलो तर गरम होतंय आणि बाहेर राहिलो तर थंड वारा लागतोय अशी विचित्र स्थिती. पण कसाबसा जरा डोळा लागला खालून कुसळे बॅगमध्ये घुसली. जिथे टोचेल तिथे हाताने काढून टाकतोय नाही तर कुणाचे तरी घोरणे सुरु झाले. सागर झोपेत घड्याळ्याच्या काट्यासारखा गरागरा फिरत होता. पहाटे साडेतीन-चारला उठलो तेव्हा “चंद्र नाही साक्षीला” म्हणून आता तार्यांचे फोटो काढता येतील म्हणून तो उद्योग करत बसलो. गुगल स्कायमॅपच्या कृपेने सगळी नक्षत्रं ओळखता आली. पूर्ण आकाशगंगा तर उघड्या डोळ्यांनी मी प्रथमच पाहिली. तीही कॅमेरात बंदिस्त केली.
अजयने फक्कड चहा जमवला. मंद शीतल पहाटवार्यात मित्रांच्या सोबतीने चहाचे घुटके घेत पुढे दिवसभरात काय काय करणार आहोत त्याची उजळणी केली. खाली ठाणाळ्याच्या लेण्यांत जाऊन टाक्याचे पाणी मिळेल, मग नाश्ता तयार करुन खाऊ. दुपारी घरी पोचून डेझर्ट कूलरच्या थंडगार हवेत मी कसा आराम करणार आहे हे अगदी रंगवून सांगितले.
चहा आटोपून आम्ही वायरलेसच्या टॉवरच्या मागून आम्ही वाघजाईचा घाट उतरायला
सुरु केला. एक टप्पा उतरुन आलो तेव्हा एक अगदी छोटे पठार लागले. पुढल्या
वेळी मुक्काम इथे करायचा हे नक्की केले. अगदी प्रायव्हेट कॅंपिंगचीच जागा.
तिथून खाली काही दगडी पायर्या होत्या. त्या उतरुन समोर वाघजाईचे ठाणे आले.
दगडाच्या भिंती आणि वर पत्रा टाकलेले लहानसे मंदिर. तिथे दर्शन घेऊन पुढे
उतरायला लागलो. आनंद पाळंदेंच्या चढाई-उतराईच्या पुस्तकाच्या पानांचे फोटो
काढून आणले होते, ते वाचून अंदाजे वाट ठरवली. खाली कोकणतळात कोंडगावचा
वेडा-वाकडा पाझर तलाव ओळखता आला.त्यावरुन बाकीच्या वाटेचा अंदाज बांधला आणि
एका पठारावरुन कोंडगावकडे जाणारी वाट सोडून डावी घेतली. दोन डोंगरधारा पार
करुनही लेणी कुठेच दिसेनात. आता मात्र बाकी मंडळी थकली होती. मग मी आणि
अजयने पुढे जाऊन रस्ता मिळतोय का त्याचा अंदाज घेण्याचे ठरवले आणि एक
वॉकीटॉकी घेऊन निघालो.अर्धा तास चालल्यावर एका खोबणीत आलो. दोन्हीकडे उंच
चढत गेलेले डोंगर आणि मध्ये कोरडी पडलेली पांदी. तिथे बसून मी पांदीतून
कड्याच्या दिशेने वर जाऊन झाडीच्या डोक्यावरुन काही दिसतंय का त्याचा अंदाज
घ्यायला गेलो आणि अजयला समोरच्या नाकाडावर जाऊन पहायला सांगितले. शेवटी
त्याच नाकाडाच्या पल्याड अजयला लेणी दिसली. दोघांनीही मोठा हुश्श्श केला.
वॉकीटॉकीवरुन मागे राहिलेल्यांना यायला सांगितले आणि ते आल्यावर त्या दिशेन
कूच केले.डोंगराला वळसा घालून गेल्यावर एक कोरडे टाके लागले. इथेही
मुंगुसाने पुन्हा एकवार दर्शन दिले. निसरड्या उतारावरुन चालताना सागरची
धावपळ होत होती.त्याला कसेबसे अमितने हाताला धरुन आणले. तोवर मी पोचून फोटो
काढून घेतले.
गावात पोचल्यावर पुन्हा अर्धा तास विश्रांती घेऊन सालथर खिंडमार्गे लोणावळ्याला पोचलो ते रामकृष्णमध्ये सहाशे रुपयांचे बिल करुनच उठलो. काल रात्रीपासूनचे अधाशी जीव कळकटलेल्या कपड्यांसह लोणावळ्याच्या चांगल्या हॉटेलमध्ये अधाशासारखे पाणी, कोक, लिंबू सरबत ढोसत होते, पण तेव्हाच हात धुताना मात्र हवे तेवढेच पाणी घेऊन नळ नीट बंद करत होते. शेवटी पाणी हेच जीवन तिकडे शाळेत शिकलो असलो तरी ते आम्हांला वयाच्या तिशीत या डोंगरातल्या शाळेतच समजले होते ना… !!!
21:12
बागलाण भटकंती: कसलेला मल्ल धोडप
काल दिवसभराचा थकवा,
रात्रीची सुंदर खिचडी आणि सोबत स्लीपिंग बॅगमध्ये पडल्या पडल्या मारलेल्या
गप्पा यामुळे जी काही झोप लागली त्याला शुद्ध मराठीत धुर्या वर करुन पडणे
असे म्हणतात. रात्री सगळ्यांचे तसेच काहीसे झाले होते.
पहाटेचा मुसळधार पाऊस आणि दाटून आलेले ढग यांमुळे सकाळ काही वेगळीच भासत होती.गुहेच्या आजूबाजूंच्या पागोळ्यांतून ओघळणारे पाणी, त्याचा एकताल आवाज,भरारणारे वारे आणि खिडकीतून आत घुसणारे ढग यांमुळे उबदार गुहेत जाग येऊनही उठणे जीवावरच येत होते. तरीही उठून बाहेर आलो आणि बाहेर वाहत्या पाण्यात तोंड खंगाळून घेतले आणि अंघोळीची गोळी घेतली ;-) स्टोव्हवर चहाचं आधण ठेवलं, त्या वातावरणात वाफाळता चहा झाला आणि आळस झटकून गुहेच्या बाहेर आलो तो तरंगणारे कापशी ढग आमची वाटच पाहत होते. अलगद वार्यावर स्वार होऊन गालांशी गुदगुल्या करुन निघून जात होते. नाक गारठ्याने थंडगार पडले होते.चष्म्यावरही ढग/धुके जमा होत होते.
आजचे लक्ष होते साल्हेरच्या शेंडीवरचे परशुराम मंदिर म्हणजे महाराष्ट्रातले दुसर्या क्रमांकाचे शिखर आणि पहिल्या क्रमांकाचा उंच किल्ला. खूप दिवसांपासून उराशी जपलेले स्वप्न आज सार्थक होणार होते. गुहेच्या डोक्यावरुन निघणार्या पायवाटेचा माग काढत गेलो की आपण परशुराम मंदिराशी पोचतो. एकदा धुक्यात वाट चुकलो पण खालून तुकाराम भाऊंनी ओरडून दिशादर्शन केल्यावर काहीशा निसरड्या वाटेवरुन पंधरा-वीस मिनिटांतच परशुराम शिखराशी पोचलो. समस्त भूमी पादाक्रांत करुन दान केल्यानंतर स्वतःसाठी भूमी हवी म्हणून परशूरामाने ज्या ठिकाणाहून बाण मारुन सागरास मागे हटवून कोकणची देवभूमी निर्माण केली तेच हे ठिकाण. शिखरावर लहानसे खोपटाएवढे मंदिर, भोवती फरसबंदी, आत परशुरामाच्या पादुका आणि मूर्ती आहेत. मंदिराच्या पुढे महाराष्ट्र आणि पाठीमागे गुजरात असे हे अगदी दोन राज्यांच्या सीमेवरचे शिखर. अर्थात दाट ढगांमुळे शिखरावरुन दिसणारा सालोटा पाहता आला नाही. पण बादलों पे सवार होणे म्हणजे काय याचा अनुभव साल्हेरचं हे शिखर देऊन गेलं. ‘मस्ट हॅव’वाला ग्रुप फोटो झाला. आणि आम्ही सरसर उतरतच पुन्हा गुहेशी आलो. खाणं करुन घेतलं आणि आता उतरण्याच्या मार्गाला लागलो.आता साधारण उघडले होते. पुन्हा कोवळ्या उन्हाचा आणि ढगांचा खेळ दर्याखोर्यांत रंगू लागला. त्याची मजा लुटतच निसरड्या वाटेनं गुहा-टाक्यांची माळ, दरवाजांची शृंखला, पायर्या असं करत पुन्हा खिंडीत आलो. दरम्यान रनटाईम एक कट शिजला होता. निसरड्या वाटेमुळे समोर दिसणारा अजस्त्र सालोटा आम्ही रद्द करुन आम्ही त्याहीपेक्षा हिंस्त्र दिसणारा धोडप करणार होतो. काल ज्या वेळी (संध्याकाळी) साल्हेरवर पोचलो साधारण त्याच वेळी धोडपची निरुंद माची गाठून आम्हांला नाट्याचा पुढचा अंक पहायचा होता. वाटेत मुल्हेर गावात पुन्हा जाऊन काल घेतलेला स्टोव्ह देऊन योगेशच्या घरी जायचे होते. तिथे आमच्या या वळूंच्या टीमला बैलपोळ्यानिमित्त मांडे बांधून देणार होते. खिंड-पठार-डोंगरउतार असं करत पुन्हा वाघांब्यात आलो आणि पटकन सामानाची बांधाबांध करुन गाडीत टाकलं.
पहाटेचा मुसळधार पाऊस आणि दाटून आलेले ढग यांमुळे सकाळ काही वेगळीच भासत होती.गुहेच्या आजूबाजूंच्या पागोळ्यांतून ओघळणारे पाणी, त्याचा एकताल आवाज,भरारणारे वारे आणि खिडकीतून आत घुसणारे ढग यांमुळे उबदार गुहेत जाग येऊनही उठणे जीवावरच येत होते. तरीही उठून बाहेर आलो आणि बाहेर वाहत्या पाण्यात तोंड खंगाळून घेतले आणि अंघोळीची गोळी घेतली ;-) स्टोव्हवर चहाचं आधण ठेवलं, त्या वातावरणात वाफाळता चहा झाला आणि आळस झटकून गुहेच्या बाहेर आलो तो तरंगणारे कापशी ढग आमची वाटच पाहत होते. अलगद वार्यावर स्वार होऊन गालांशी गुदगुल्या करुन निघून जात होते. नाक गारठ्याने थंडगार पडले होते.चष्म्यावरही ढग/धुके जमा होत होते.
आजचे लक्ष होते साल्हेरच्या शेंडीवरचे परशुराम मंदिर म्हणजे महाराष्ट्रातले दुसर्या क्रमांकाचे शिखर आणि पहिल्या क्रमांकाचा उंच किल्ला. खूप दिवसांपासून उराशी जपलेले स्वप्न आज सार्थक होणार होते. गुहेच्या डोक्यावरुन निघणार्या पायवाटेचा माग काढत गेलो की आपण परशुराम मंदिराशी पोचतो. एकदा धुक्यात वाट चुकलो पण खालून तुकाराम भाऊंनी ओरडून दिशादर्शन केल्यावर काहीशा निसरड्या वाटेवरुन पंधरा-वीस मिनिटांतच परशुराम शिखराशी पोचलो. समस्त भूमी पादाक्रांत करुन दान केल्यानंतर स्वतःसाठी भूमी हवी म्हणून परशूरामाने ज्या ठिकाणाहून बाण मारुन सागरास मागे हटवून कोकणची देवभूमी निर्माण केली तेच हे ठिकाण. शिखरावर लहानसे खोपटाएवढे मंदिर, भोवती फरसबंदी, आत परशुरामाच्या पादुका आणि मूर्ती आहेत. मंदिराच्या पुढे महाराष्ट्र आणि पाठीमागे गुजरात असे हे अगदी दोन राज्यांच्या सीमेवरचे शिखर. अर्थात दाट ढगांमुळे शिखरावरुन दिसणारा सालोटा पाहता आला नाही. पण बादलों पे सवार होणे म्हणजे काय याचा अनुभव साल्हेरचं हे शिखर देऊन गेलं. ‘मस्ट हॅव’वाला ग्रुप फोटो झाला. आणि आम्ही सरसर उतरतच पुन्हा गुहेशी आलो. खाणं करुन घेतलं आणि आता उतरण्याच्या मार्गाला लागलो.आता साधारण उघडले होते. पुन्हा कोवळ्या उन्हाचा आणि ढगांचा खेळ दर्याखोर्यांत रंगू लागला. त्याची मजा लुटतच निसरड्या वाटेनं गुहा-टाक्यांची माळ, दरवाजांची शृंखला, पायर्या असं करत पुन्हा खिंडीत आलो. दरम्यान रनटाईम एक कट शिजला होता. निसरड्या वाटेमुळे समोर दिसणारा अजस्त्र सालोटा आम्ही रद्द करुन आम्ही त्याहीपेक्षा हिंस्त्र दिसणारा धोडप करणार होतो. काल ज्या वेळी (संध्याकाळी) साल्हेरवर पोचलो साधारण त्याच वेळी धोडपची निरुंद माची गाठून आम्हांला नाट्याचा पुढचा अंक पहायचा होता. वाटेत मुल्हेर गावात पुन्हा जाऊन काल घेतलेला स्टोव्ह देऊन योगेशच्या घरी जायचे होते. तिथे आमच्या या वळूंच्या टीमला बैलपोळ्यानिमित्त मांडे बांधून देणार होते. खिंड-पठार-डोंगरउतार असं करत पुन्हा वाघांब्यात आलो आणि पटकन सामानाची बांधाबांध करुन गाडीत टाकलं.
मुल्हेरला
योगेशने मामाकडे जाऊन स्टोव्ह परत केला. पुढे सटाण्यात मिसळ, जिलेबी आणि
बागलाण स्पेशल कट वडा असा पोटभर जेवण कम नाश्ता करुन आम्ही योगेशच्या
गावाकडे म्हणजे कळवणकडे निघालो.मध्यान्ह टळून गेलेली, धोडपच्या पायथ्याला
पोचून तीनेक तास चढाई करुन आम्हांस सुर्यास्तास वर पोचणे गरजेचे होते.
रस्ता काटत एकदाचे कळवणात येऊन पोचलो. म्हणून “उद्या घरात यावे लागेल हा” अशी
प्रेमळ धमकी देऊन फक्त योगेश घरात गेला आणि आम्ही रस्त्यावर त्याची वाट
पाहत थांबलो. बाहेर आला तेव्हा त्याच्या हातातले गाठोडे आणि मोठी किटली
माझ्या ‘चाणाक्ष” नजरेने अचूक हेरले. ;-) पुढे जाता जाता दुकानातून
दुधाच्या पिशव्या बॅगमध्ये टाकल्या आणि आम्ही धोडपच्या रोखाने निघालो.
दहा-पंधरा मिनिटांतच ओतूर गावाशी शाळेच्या समोरुन डावीकडे वळून कच्च्या
रस्त्याने आत जाऊन एका वाडीशी गाडी उभी केली. डोंगराच्या कुशीत वसलेली
वाडी, सभोवार हिरवीगार शेतं, मका,भुईमूग आणि मूगाच्या पिकाचं दान काळ्या
आईने भरभरुन दिलेलं. शेतात चाललेला पाट आणि अधेमधे शेतकरी शेतांत खुरपणी
करत होते. मध्येच शेतकरी दादा शेतांमधून मोरांना हाकारण्यासाठी मोठ्ठ्याने
हाळी देत. तिन्ही बाजूंनी वेढणार्या डोंगराच्या कुशीतल्या झाडीच्या जाळीत
कमीत कमी शंभर-दीडशे मोरांचं वास्तव्य. त्यांच्या केकारवानं सारं शिवार
दणाणून सोडलं होतं.थोडक्यात ‘स्वप्नातल्या गावा’ आल्याचाच अनुभव.
पुन्हा
एकवार पाण्याच्या बाटल्या भरल्या,सॅक्स आणि बुटाच्या लेस आवळल्या आणि
समोरच्या टेकाडावर दिसणार्या विजेच्या मनोर्यांच्या दिशेने चालू लागलो.
दरम्यान अचानक सामोरे आलेले वाघ मी आणि ध्रुवने मारुन टाकले.आता
खरं तर गेल्या दोन-तीन दिवसांचा थकवा जाणवू लागला होता. पहिल्याच चढाईत कस
लागला. स्वास फुलले. पाण्याच्या बाटल्या रिकाम्या होऊ लागल्या.वाटेत एक
ओहळ लागला. त्याच्या शेजारी जराशी विश्रांती घेतली, बाटल्या पुन्हा भरल्या
आणि पुढच्या दमात माथ्यावरचा आदिवासी पाडा अलंगवाडी गाठले.समोर संपन्न कळवण
शहर दिसत होते. सोनेरी उन्हाने पठार चमकत होते.पाड्याच्या आतूनच पायवाट
जाते. पाड्यात बैलपोळ्याची तयारी चालू होती.बैलांच्या शिंगांना कुठे तासून
चमकदार करण्याचे काम सुरु होते तर कुठे हातांनी त्यांना ऑईलपेंट लावला जात
होता. वर्षभर केलेल्या कष्टाची उतराई म्हणून शेतकरी त्यांना न्हाऊ-धुवू
घालून, गोंड्या-झुलींनी सजवून पूजा करत होते. त्यांचे फोटो काढून आम्ही
पाड्याच्या पाठीमागच्या धोडपच्या दिशेने निघालो. धोडपच्या पार्श्वभूमीवर
सपाट कुरणावर गुरं आणि शेळ्या चरत होत्या.मधेच एक घोडाही होता. कित्येक
दिवसांपासून मी या फ्रेमची वाट पाहत होतो.त्याचा फोटो काढला.
थोडा
वेळ पठारावर आराम केला. समोर धोडप आडवाच्या तिडवा उभा होता. प्रत्येक
गडाचं सौंदर्य निराळं. साल्हेर-सालोटा एखाद्या पावसात चिंब भिजलेल्या आणि
पोलके अंगाशी बिलगलेल्या नवथर तरुणीसारखे दिसत होते तर आज हा धोडप नुकताच
तालमीतून मेहनत करुन बाहेर आलेल्या, घामाने डबडबलेल्या पिळदार मल्लासारखा
शड्डू ठोकत सामोरा आला होता.सह्याद्रीचे प्रत्येक रुप हवेहवेसे. एखाद्या
अनाम शिल्पकाराने आपले सारे कसब पणाला लावून कोरुन काढलेले.
समोरच्या गुराख्यांना धोडपचा रस्ता विचारुन घेतला. समोर दिसत असला तरी धोडपची वाट सरळ नव्हती. ती त्या शेजारच्याही एका डोंगराला वळसा घालून जाणारी होती. वेळेचे गणित फिसकटण्याच्याच बेतात होते. दिसणार्या धोडपला पायी प्रदक्षिणा घालून त्याच्या मागच्या बाजूने वर जायला वाट आहे. आता पाय उचलायला हवे.अंधाराच्या आत धोडपवर पोचायचे तर सुटायलाच हवे होते. किमान दोन-तीन तासांचा रस्ता समोर दिसतच होता. काहीही करुन आम्हांला सुर्यास्त चुकवायचा नव्हता आणि मुक्कामाची जागा अंधार पडण्याच्या आतच नक्की करायची होती. त्याच घाईत निघालो असताना नको ते झालं. एका सांबर्या निवडुंगाच्या (सह्याद्रीच्या डोंगरात आढळणारा निवडुंगाचा एक प्रकार… याचा आकार सांबराच्या शिंगासारखा असतो) एका खोडाला माझा गुडघा ठोकरला. आई ग्ग… कळवळलो. नको ते झाले. एक भिडू जखमी. काटे घुसले होते ते काढले. कसाबसा उभा राहिलो आणि चालू लागलो. काही पावलं चालून गेल्यावर घेरा-धोडपचा सगळ्यात पहिला दरवाजा दिसला. पण बागलाणात दरवाजा दिसला म्हणजे किल्ला आला असे होत नाही. त्याच्या वर दोन तासांवर किल्ला असतो. अर्धा तास चालल्यावर एक विहीर दिसली. विटांनी बांधून काढलेली दगडी विहीर. सांगाती सह्याद्रीचा मध्ये वाचलेली खूण आठवली. पण याच्या आधी इथे आलेल्या श्रीकांतला काहीच आठवेना. आसपास शोधाशोध करुनही वाट सापडेना.मग आम्ही पुन्हा उरलेल्या प्रदक्षिणेवर निघालो. आता पाठीमागच्या फेसवर उजवीकडे तटबंदीचे अवशेष दिसू लागले. अजून थोडे पुढे जाताच दरवाजाही दिसला.त्या दरवाजातून आत गेल्यावर सोनारवाडी दिसली. एका घरातल्या पिंट्याला वाट विचारली तेव्हा त्यानं दाखवून दिली. शिवाय साठ पायर्या आहेत आणि एका ठिकाणी जपून जा असंही सांगितलं. आता धोडप समोर दिसत होता. वाटेत एका ठिकाणी वीस फुटी क्लाइंबिंग पॅच आहे. इक्विपमेंट लागत नाही पण तो जरा जपून पार केला की आपण अर्ध्या पाऊण तासात एका दरवाजाशी येतो.
तिथून पुढे पुन्हा एकवार कातळात कोरलेल्या पायर्या आणि दरवाजांची शृंखला. दरवाजाशी दोन शिलाखंडांत जोडून एक फारसी शिलालेख आहे. अर्थातच तो समजण्याचा दृष्टीने आमचा इल्ला!! पुढे झाल्यावर एका टेकाडावर आपण पोचतो आणि… आणि ही ती महाप्रसिद्ध धोडपची निरुंद माची.समोर धोडपचा बालेकिल्ला, अगदी तसाच… शड्डू ठोकत समोर आलेल्या मल्लासारखा,पाठीमागे मावळतीच्या सोनेरी उन्हात न्हालेला त्याचाच भाऊ इखारा (विखारा)सुळका, डावीकडे दूरवर रवळ्या-जवळ्याचे जुळे किल्ले. क्षितिजापर्यंत हिरवे झालेले खोरे. एक पॅनोरमा तो बनता ही है… (टीप: प्रत्यक्ष फोटोवर क्लिक करुन पाहिल्यास अधिक स्पष्टपणे पाहता येईल. डाऊनलोड करुन वॉलपेपरही लावू शकता).
समोर
एका मंदिराचे अवशेष आहेत. उजवीकडे एका महाकाय वाड्याचे. समोर धोडपचा
बालेकिल्ला उभा ठाकलेला. ढगांमध्ये पडलेल्या खिडकीतून त्याच्या पोटात
कोरलेल्या रेखीव चौकोनी गुहा लक्ष वेधून घेतात. अर्थात त्या खूप वर आहेत
आणि वर जायची वाट निसरडी आहे.बालेकिल्ल्याशी पोचण्यासाठी प्रस्तरारोहणाची
साधने आणि तंत्र आवश्यक आहे.अर्थातच आम्ही बालेकिल्ल्याच्या पोटाशी
खोदलेल्या आणि पाण्याचे टाके असलेल्या दुसर्या एका गुहेकडे मोर्चा वळवला.
बालेकिल्ल्याच्या डावीकडून वळसा घालून पुढे गेलो की कड्याला समांतर अशी एक
वाट आहे. त्याच वाटेने गेल्यावर ही आपली गुहा लागते. गुहा अतिशय ऐसपैस आहे.
किमान पन्नासेक लोक झोपू शकतील एवढी. एकात एक अशा दोन गुहा. आतली थोडी
खराब झाली आहे.बाहेरच्या गुहेत दुर्गेचे मंदिर बांधले आहे. आणि पाण्याचे
टाके याच मंदिराखाली. म्हणजे खाली पाणीसाठी आणि त्यावर बांधलेले हे जलमंदिर
अशी सुंदर रचना.
सुर्यास्ताची वेळ जवळ आल्याने अर्थातच बॅगा गुहेतच सोडून आम्ही आधी पश्चिम कड्याकडे धूम ठोकली. तिथे आमची वाट पाहत काय वाढून ठेवले होते? काल साल्हेरवर पाहिलेल्याच महानाट्याचा दुसरा अंक. जगत्नारायण सूर्य आपली दिवसाचे आवर्तन संपवून दिगंतराच्या प्रवासाला निघाला होता. जाता जाताही आपले असतील तेवढे सगळे रंग या सृष्टीवर उधळून. कुठला रंग विसरला होता? लाल, पिवळा, निळा, जांभळा, सोनेरी… सगळेच तर होते. समोरच्या खोर्यात घुसणारा धोडप माचीच्या सोंडेचा कडा, मध्येच त्याला पडलेले भगदाड, त्याहीपलीकडे रवळ्या-जवळ्या आणि पुढे विस्तीर्ण आकाश…सप्तरंगात न्हालेले. वर्णन करायला शब्द अपुरे पडावेत. फोटो काढून झाल्यावर सगळ्यांनाच समाधी अवस्था प्राप्त झाल्यासारखे झाले होते. तिथेच मांडी ठोकून आम्ही त्या आलिशान ऍम्फीथिएटरमध्ये ध्यान लावून ते प्रकाशाच्या सप्तसूरांचे गान ऐकत होतो. एखाद्या मैफिलीचा शेवट जसा अचाट सुंदर भैरवीने व्हावा तशी ही आमची ही ट्रेकमधली शेवटची संध्याकाळ. अगदी परमोच्च सुंदर.मनात घर करुन राहिली. त्यासारखा सुर्यास्त ना आजवर पाहिला ना कदाचित पुन्हा अनुभवायला मिळेल. एकमेवाद्वितिय !!
अर्थात त्यानंतर अमावस्येच्या रात्री अचानक झालेल्या निरभ्र आकाशाखाली चांदण्या मोजत गुहेच्या दाराशी बसून खाल्लेले बैलपोळ्याचे मांडे, रात्री गुहेत कोंबडीच्या आकाराच्या पंचवीसेक उंदरांनी मांडलेला उच्छाद आणि सकाळी मारलेली धोडप माचीची रपेटही अशीच एकमेवाद्वितिय. खरं तर हा संपूर्ण ट्रेकच एकमेवाद्वितिय, साथसंगत एकमेवाद्वितिय, निसर्ग एकमेवाद्वितिय, सह्याद्री एकमेवाद्वितिय !!!
फोटो तो तो बनता ही है…( शेवटचा फोटो हा ३़ बाय ३ अशा एकूण नऊ फोटोंचा मॅट्रिक्स पॅनोरमा आहे).
| धोडपच्या गुहेतील सकाळ |
![]() |
| धोडपमाची |
20:34
बागलाण भटकंती: स्वर्गीय साल्हेर
कालच्या दिवसानंतर
शशांकला मुंबईस रवाना केल्याने आता फक्त सुपरसिक्स उरले होते. बहुतेक
सगळेच ट्रेक्सची किमान पन्नाशी गाठलेले. प्रत्येकाचीच फिटनेस आणि स्टॅमिना
वादातीत. म्हणजे ओझे आहे काय, वाहतो की आणि डोंगर आहे काय चढतो की असेच
प्रत्येकाचे होते. श्रीकांत (उसेनचा बाप) नट,
योगेश-द फायर फायटर, प्रविण-द बिल्डर, देव्या आणि ध्रुव. योगेशच्या
मामाच्या घरुन कुकरभरुन खिचडी शिदोरी दिली होती. वाघांब्यात गावजेवण
घालायलाही ती कदाचित पुरली असती. शिवाय तोंडी लावण्यास लोणचे आणि लसणाची
चटणी. कालचा फसलेला स्टोव्ह तिथेच ठेवून नवीन फुल साईजचा स्टोव्ह घेतला
होता. मुल्हेरवरुन पाहिलेल्या हरणबारी धरणाच्या पाण्याला डावीकडून बगल
देऊनच साल्हेरच्या पायथ्याला वाघांबे गावाकडे रस्ता जातो. श्रावणी उन्हं
पडली होती, त्यात उजवीकडे न्हावी-मांगी-तुंगीची डोंगररांग हरणबारीच्या
पाण्यात आपले साजिरे प्रतिबिंब निरखून पाहत होते. वाघांबे गावात पोचलो तसे
शिदोरी सोडून पोटभर खिचडी खाऊन घेतली आणि पाणी पिऊन दहा मिनिटे आराम करुन
घेतला. उरलेली खिचडी पिशवीत भरुन घेतली. सॅक्स पाठीला मारल्या, बूटाच्या
लेस आवळल्या आणि एकवार साल्हेरकडे मान वर करुन पाहिले. तो आज सर होणार या
अभिमानाने नाही तर पुन्हा आदराने खाली झुकवण्यासाठी. साल्हेर… तेच जे गेले
काही दिवस पडणारे स्वप्न, महाराष्ट्रातले कळसूबाई खालोखालचे शिखर आणि
सर्वांत उंच किल्ला. आज त्याच्या कुशीत मुक्कामास जाणार, त्याच्या
अंगाखांद्यावर बागडणार या विचारानेच मन कसे तरंगू लागले होते.







वाघांबे गावच्या पाठीमागेच साल्हेर किल्ला
आहे. गावाच्या एका गल्लीतून बाहेर पडून वाटेत आडवा येणारा ओढा
गुडघ्याएवढ्या पाण्यातून ओलांडून आपण भातखाचरांच्या बांधांवरुन चालू लागतो.
अशा खाचरांमधून चालण्याची मौज काही औरच असते. सभोवार पिवळट हिरवी शेतं,
त्यामध्ये कामं करणारे शेतकरी भाऊ, बांधांवर वाढलेलं गवत, एखाद्या दगडावर
उन्हाला येऊन बसलेलं घोणसचं एखादं पिल्लू, त्याला सांभाळून ओलांडून पुढं
गेलो आणि डोंगरउताराशी पोचतो. साल्हेरच्या चढणीचा हा पहिला टप्पा. यावरच
छातीवर येणार्या नाशिक स्टाईल चढणीची सवय करुन घ्यावी. पुढे ही चढण अधिकच
अंगावर येऊ लागते. म्हणून मुंग्यांची शिस्त, पायांवर भिस्त करत आस्तेकदम
पाऊलवाटेनं चढत रहायचं. एखाद्या वेळी दम टाकण्यासाठी क्षणभर विसावून मागे
वळून पाहिलं की मागे कोवळ्या उन्हात भातखाचरांच्या पार्श्वभूमीवर घरांच्या
सोंगट्यांचा सुंदर सारीपाट मांडलेला असतो.
समोरच्या माळावर हिरव्यागार पठारावर
गावातली जनावरं चरत होती. आम्हांला पाहून मध्येच थबकून नजरेला त्यांची
मायाळू नजर भिडवून सांभाळून जा रे बाबांनो सांगत होती. ते पठार मागे टाकून
आपण एका सोंडेच्या माथ्यावर पोचतो. जवळपास पाच एकशे मीटर लांबीची ही सोंड
म्हणजे खरंच अद्भुत. सपाट हिरव्या गवताने पांघरलेले पठार. एका टोकाकडून
चालत सुरुवात करायची आणि दुसरे टोक भिडते ते थेट सालोट्याच्या भिंतीशी.
जोडीला भर्राट वारा, भटक्यांच्या कानांत घुसत उधळायला लावणारा. अधेमधे
चरणारी जनावरं.
उजवीकडे साल्हेरची एक सोंड उतरलेली आणि
डावीकडे सालोट्य़ाच्या पल्याडून मुल्हेर-हरगडाची रांग. दोन्हीकडे दरीत
ऊनसावल्यांचा खेळ रंगलेला. सालोट्याच्या उजवीकडून दिसणारी साल्हेरकडे घेऊन
जाणारी खिंड, आकाशात घुसणारे साल्हेर आणि सालोट्याचे दिग्गज सुळके.
साल्हेरच्या दक्षिण भिंतीशी लगट करुन जाणारी वाट, येथूनच दिसणारी गुहांची
साखळी.
हीच सोंड चढून सालोट्याला उजवी घालून
आम्ही खिंडीत पोचलो. वर एकवार नजर टाकली. आता साल्हेरच्या पोटातून
जाणार्या कातळखोदीव पायर्या आणि डोक्यावरचा एक दरवाजा दिसू लागल्या
होत्या. अगदी थोड्याच अंतरात फारच मोठा हाईट गेन दिसत होता. थोडक्यात
चढताना फासफूस होणारच असे गृहीत धरुनच पुढे निघालो. खिंड ओलांडून साल्हेरवर
जाण्यासाठी पाठीमागल्या फेसवरुन डावीकडे जाऊन पुन्हा उजवीकडे वर चढणारी
वाट आहे. खिंड ओलांडून जरा एका कातळावर विसावलो. निळ्या आकाशात कापशी ढग
सालोट्याच्या माथ्यावरुन पलीकडे निघाले होते. बसल्या जागेवरुन त्याचे फोटो
काढले.
शेवटचा दम टाकून, पाणी पिऊन निघालो. एका
वठलेल्या झाडावरुन पुढे डावीकडे जाऊन वाट वर उजवीकडे चढते. वाट जरा पावसाने
निसरडी झाली आहे. कातळावर शेवाळले आहे. जरा काळजीपूर्वक हातांचा आधार घेत
वर चढलो की कातळात खोदलेल्या पायर्या दिसतात. त्या ओलांडून पुन्हा पुढे
आधी खिंडीतून दिसलेल्या खड्या पायर्या दोन दरवाजांच्या मालिकेत नेऊन
सोडतात. दरवाजाशी एक शिलालेख आहे. हे दरवाजे पार करुन आम्ही कातळाच्या
पोटातून जाणार्या वाटेवर चालू लागलो. ही वाटही साधारण चार-पाचशे मीटरची,
एकदम कड्याच्या पोटाशी बिलगून जाणारी. पाठीमागे सालोट्याचा सुळका आभाळात
घुसलेला, उजवीकडे सरळसोट खाली पाताळात जाणारा कडा आणि डावीकडे असंख्य गुहा
आणि टाक्यांची साखळी. अतीव सुंदर, दगडी गुहा, काही खांब असलेल्या, काहींवर
कोरीवकाम केलेले, काही टाक्यांच्या पोटात खोदलेली पोटटाकी. दोन-तीन ठिकाणी
कुणा गोट्या-शांता-रवीचे प्रेम निळ्या ऑईलपेंटमध्ये उतू चालले होते.
त्यांना मस्तपैकी मनसोक्त शिव्या हासडून घेतल्या. अशा अर्वाच्च्य शिव्या
(वाचा: भाषेचे अलंकार) मोठ्ठ्याने देण्याचा आनंद मिळवायची हमखास जागा
म्हणजे असे ट्रेक
हीच वाट सरळ साल्हेरच्या या वाघांब्याच्या
बाजूच्या फेसच्या टोकाकडे जाते आणि तिथल्या एका दरवाजावरुन वळून
किल्ल्याच्या माथ्यावरल्या माचीवर. माचीवर सुंदर ढग दाटून आले होते. मध्येच
एखाद्या खिडकीतून सुर्य डोकावून जाई आणि प्रकाशाची एक लाट सगळी हिरवीगार
माची सोनसळी करुन टाकी. डावीकडे उंचावर परशूरामाचे मंदिर आणि शिखर अजूनही
ढगांमध्येच हरवले होते. एवढा सुंदर नजारा आजवर कुणी पाहिला नसेल. दूर थोडी
उंचावर गुहा आणि त्यासमोरचा झेंडा दिसला आणि आम्ही मुक्कामाच्या जागेजवळ
आल्याची खात्री झाली. आता अधिक काम नव्हते. मुख्य काम होते ते समोरचे
महानाट्य अनुभवायचे. म्हणून माचीच्या कड्यावर अगदी टोकाला येऊन पाय पसरुन
बसलो. अगदी ध्यानाला बसतो तसेच. सुर्यास्त व्हायला अजून अवकाश होता. तिथे
ध्रुवने सोबतच्या कागदांवरुन गडाचा इतिहास आणि प्राचीन पत्रांतील उतारे
मोठ्याने वाचून काढले. काही लाखांच्या दिल्लीच्या पातशहाच्या फौजेस उघड
मैदानात पाणी पाजून शिवरायांनी संपूर्ण बागलाण प्रांतावर आपला वचक बसवला
होता. मावळत्या सुर्याला ढगांआडून साक्षी ठेवून अजोड पराक्रमाची ही गाथा
ऐकून ऊर अभिमानाने भरुन आला. जागेवरुन उठलो. सूर्य आता बाहेर आला होता.
समोरच्या दरीत हळद्या उन्हाचा आणि शिराळाचा खेळ मांडला होता. सूर्यनारायण
मुक्तहस्ते सृष्टिदेवतेवर भंडारा उधळत होता. दरीच्या तळाला जीवनाचा एक
सोनेरी पट उलगडला जात होता. जीवनदायिनी नद्या, अडवलेले पाणी, तलाव आणि
दूरवर अनंतापर्यंत दिसणारा माझा सह्याद्री. कितीही फोटो काढले तरीही कुठलाच
फोटो या दृश्याला न्याय देऊन शकणार नाही याचे भान येऊन मी कॅमेरा बंद केला
आणि फक्त डोळ्यांने तो क्षण अनुभवून रोमारोमांत साठवून घेतला.
सूर्य मावळतीकडे झुकला तसे आम्ही परत
फिरलो. आता फक्त गुहेपर्यंत जायचे होते. पाचच मिनिटांची चाल. वाटेत एक भग्न
गणेश मंदिर, एक सुंदर बांधीव गंगासागर तलाव आणि त्याच्या बाजूला
पिण्याच्या पाण्याचे टाके. समोरुन गंगासागराच्या पल्याड अस्ताला जाणारा
सूर्य. त्याने आकाशात उधळलेले संध्यारंग. हवेत गारवा सुटलेला. खोल
श्वासासरशी तो छातीत भरुन घेतला आणि गुहेची वाट धरली. गुहा मोठी स्वप्नवत.
गुहा, समोर आकाशाशी उघडे देवालय, त्यापलीकडे गंगासागर आणि गंगासागराच्या
पलीकडे विस्तीर्ण दरी.
गुहेत एक गुराखी वस्तीला असतो.
पावसाळ्याचे चार महिने तो वरच राहतो. चाळीसेक गुरं एका गुहेत कोंडलेली.
दुसर्या वनरुम-किचन टाईप गुहेत त्याचे वास्तव्य. येणार्या जाणार्या
ट्रेकर्सना कायमच मदत करणारा हा तुकाराम भाऊ. आम्हांस कुठे स्वयंपाक करता
येईल, कुठे झोपता येईल हे नीट दाखवून दिले. पहिल्या गुहेत शेकोटी पेटली
होती. आतल्या गुहेत स्वच्छ कोरडी जागा, भिंत बांधून बंद केलेली, त्यात एक
खिडकी ठेवलेली. त्यातून गारठा गुहेत डोकावणारा. कोरडे कपडे बदलून शेकोटीशी
उबदार गप्पा रंगायला वेळ लागला नाही. काळाकुट्ट अंधार झाल्यावर स्टोव्ह
पेटवला. सुंदरसा चहा तयार झाला. दूध नसले तरीही तो चहा ‘अमृततुल्य’च झाला
होता. चहासोबत सटरफटर खाणं झालं आणि पोटातला डोंब थोडा शांत झाल्यावर
गरमगरम सूपच्या ग्लाससोबत गप्पा रंगू लागल्या. बाहेर आताशा रिमझिम पाऊस
सुरु झाला होता. त्या पावसाचा सूर, हातात वाफाळता सूपचा ग्लास आणि सोबत
सह्याद्रीच्या वेड्या पुत्रांच्या डोंगरातल्या आठवणी. या वातावरणाचे वर्णन
करण्यास शब्द थिटे पडावेत. गप्पा थंडावल्यावर दुपारची खिचडी गरम केली. पापड
भाजले आणि लसूण चटणीसोबत खिचडीवर सर्वांनीच ताव मारला. रात्री उबदार
पांघरुणाच्या आड पुन्हा गप्पांचे फड रंगले. एकमेकांचे आजवरच्या भटकंतीचे
किस्से आणि आगामी बेत यांच्या गप्पा मारता मारता कधी डोळा लागला ते समजलेच
नाही.
मध्यरात्रीनंतर कधी तरी जाग आली तेव्हा
बाहेर पावसाने जोर धरला होता. एकसंथ लयीत त्याने वरचा “सा” लावलेला. मिट्ट
काळोख, गुहेत शिरलेला चुकार काजवा, थकलेल्या सवंगड्यांचे या कुशीवरुन त्या
कुशीवर वळण्याचे खुसफूस आवाज, बाहेर गळणार्या पागोळ्यांच्या धारा हे सगळे
एक होऊन एक मधुर संगीताची मैफिल जमून आली होती. थंडगार पहाटवार्यात बाहेर
साल्हेर उभा होता, आम्हांस कुशीत घेऊन, एखाद्या तपस्वी ऋषीसारखा !
20:08
बागलाण भटकंती: मुल्हेर आणि मोरा
दूर डोंगरात अनवट रानवाटांवर पाऊस घुंगुरतोय. आषाढातले वार्याचे घुत्कार आता नाहीसे होऊन अधूनमधून त्याची मधुर वेणू नादवतेय.लकाकणारी श्रावणी उन्हाची बिलोरी किरणं शेतांशिवारांतून हिरेमाणकांची उधळण करतायेत. अशा वेळी जोडून सुट्टीची संधी आली असताना एसी आणि पीसीच्या जगात घुसमटत बसणे म्हणजे आपला मानवी करंटेपणा सिद्ध करण्याचा प्रकार. चार मित्र जोडून, शिधा-पाघरुणाने भरलेल्या बॅगा पाठीला अडकावून तोच पाऊस जगतरानवाटांची भूल पदरात पाडून घ्यायची संधी साधून बागलाण प्रांतात भटकंतीचा बेत केला. बोक्याने त्यात अरे साल्हेरला या दिवसांत खूप विजा कोसळतात, घसारा फार आहे वगैरे सांगून खोडा घालण्याचा प्रयत्न केला. पण गेली कित्येक वर्षे साल्हेर-सालोटा-मुल्हेर-मोरा-हरगड-मांगी-तुंगी असे स्वप्न महिन्यात किमान एकदा तरी पडायचे. योग जमला नाही. यावेळी मात्र नेटाने मेलामेली करुन देव्या, ध्रुव, श्रीकांत आणि सोबतच शशांक, प्रवीण, योगेश अशी सांगड घालून स्वातंत्र्यदिनाच्या दिवशी सकाळीच पुण्याहून आम्ही सातजणांनी प्रस्थान ठेवले.
मुल्हेर हे योगेशच्या मामाचे गाव. त्यामुळे तिथल्या हवामानाची फर्स्टहॅंड माहिती मिळत होती. पण ती तितकीशी उत्साहवर्धक नव्हती. शिवाय नुकतेच तिकडून परतलेल्या काही ट्रेकर्सनेही बागलाणात पाऊस धुवून काढतोय अशी माहिती दिली होती. पण मनाचा हिय्या करुन ट्रेक आखलाच. संसारी ट्रेकर्सचा हा आगळावेगळा स्वातंत्र्यदिन. ;-) चार दिवसांचा शिधा एवढा होता की ध्रुवची स्कॉर्पिओ असूनही सात जणांसाठी ती एकच गाडी घेणे म्हणजे दोघांना कायम पाय डोक्यावर ठेवून चारशे किलोमीटरचा प्रवास करणे भाग होते. म्हणून दोन गाड्या काढल्या.
सकाळी सकाळी युनिव्हर्सिटी सर्कलला चहाची फोडणी देऊन स्टार्टर मारला आणि दुपारचा ब्रेक घेतला तो नाशिकच्या पुढेच मुंबई-आग्रा महामार्गावर दुपारच्या जेवाय जेवाय जेवायकरिता. एका धाब्यावर बसलो असतानाच पलीकडच्या टेबलावर एक सुपरमॅन बसलेला दिसला. म्हणजे इम्पिरियल ब्लूची (ड्राय-डे असूनही त्याला मिळाली) एक क्वार्टर तब्बल आठ मिनिटांत संपवली. प्यायची ही पद्धत म्हणजे एकदा पटियाला ग्लास भरायचा, पाणी ओतायचे…एकदा तोंडाला लावला की अर्धा करायचा, पापड मोडून एक तुकडा तोंडात टाकला की पुढच्या घोटाला ग्लास फिनिश. अशा अडीच ग्लासमधेच क्वार्टर डाऊन. आम्ही पोट धरधरुन दात काढत होतो. तेच दुखरे पोट भरल्यावर सुस्तपणे सटाण्याकडे जाणार्या रस्त्याने पुढे निघालो.
समोर वणीची सप्तशॄंगी देवीची रांग सप्तशॄंगगड, मार्कंड्या, रवळ्या-जवळ्या, धोडप, इखारा, हंड्या, लेकुरवाळा,इंद्राई, राजधेर-कोळधेर असे देवीचे अलंकार दिमाखात मिरवीत होती. सोगरस फाट्याहून आत वळालो तसा एक टोल नाका आला. बहुधा सह्याद्रीचे अजोड दृश्य पाहण्यासाठीचे तिकीटच. टोल भरताचक्षणी समोर दोन तीन शिखरे, हिरवेगार गवत आणि त्यात चरणार्या म्हशी असे सुंदर दृश्य समोर आले. कॅमेरे बाहेर निघतील तरच नवल.
सटाणा-ताहराबादमार्गे आम्ही मुल्हेरगावाकडे वळालो तसे उजवीकडे मांगी-तुंगीचे सुळके वर काढून आकाशात घुसलेले दिसले. समोर आजचा टार्गेट मुल्हेर, डावीकडे शेजारी त्याला एका अरुंद भिंतीने जोडलेला मोरा आणि उजवीकडे मुल्हेरहून उंच गूढ भासणारा अजस्त्र हरगड. योगेश त्याच्या मामाची भेट घेऊन आला आणि आम्ही मुल्हेरच्या पायथ्याला निघालो. साडेचारच्या सुमारास पायथ्याशी गाड्या लावून जड बॅगा पाठीला अडकावल्या. समोर दिसत होते आजचे लक्ष्य, मुल्हेरमाची.तासा-दीड तासाची चढण. पण छातीवर येणारी. टिपिकल नाशिक स्टाईल. म्हणजे सुरुवातीला सौम्य चढण, मग माची आणि अचानक आकाशाशी स्पर्धा करणारे कातळकडे.त्यातूच मध्येच त्याच्या पोटातून शिखराकडे घेऊन जाणारी वाट. वाटेत एका दरवाजाशी मुल्हेर गावी नवीनच रुजू झालेली शिक्षक मंडळी भेटली. एवढ्या मोठाल्या बॅगा आणि पुण्याहून येऊन बागलाणात चारपाच दिवस भटकण्याचा निश्चय पाहून अचंबित झाले. त्यांच्या गुजरातीमिश्रित मराठीतल्या शुभेच्छांचा स्वीकार करुन पुढे निघालो. शरीराला वॉर्मअप होईपर्यंतच श्वास फुलले. दोन दरवाजे पार करुन आम्ही दीडतासात माचीवरल्या गणेश मंदिराशी आलो. समोर शांत पुष्करणी (गणेश तलाव), त्याच्या मधोमध तेवढाच शांत योग्यासारखा ध्यान लावून उभा असलेला एक स्तंभ, पलीकडे गणेश मंदिर, त्याच्या मागे काळ्या ढगांशी लगट करणारे मुल्हेर आणि मोरा.
गणेश मंदिराच्या समोरुन जरा वरच्या अंगाला निघालो की वाटेला दोन फाटे फुटतात. एक जातो दुर्गादेवीच्या मंदिराशी आणि दुसरा सोमेश्वर मंदिराकडे. याच मंदिरात आम्ही आज रात्रीचा मुक्काम करणार होतो. याच वाटेवर झाडीत लपलेली चंदनविहीर (चंदनबाव) आहे. सोमेश्वराला पोचलो तेव्हा तेच ओळखीचे वातावरण होते जे नेहमीच प्रत्येक शिवालयाशी असते. गूढ,अज्ञाताशी एकरुप होणारे गर्भगॄह, कोपर्यात ठेवलेले नगार्यासारखे चर्मवाद्य, भिंतीवर एक डमरु. सभोवार कुंद हवा, विशिष्ट धूपाचा दरवळणारा सुवास, यज्ञकुंड, शेजारी समिधांचा ढीग. या सोमेश्वराच्या शेजारीच एका खोपटात एक साधू राहतो. बाहेर कट्ट्यावर काही मंडळी बसली होती. तिथे विसावलो. त्यांच्याशी जरा गप्पा मारल्या. माहिती काढता समजले की वर एक मोठी गुहा आहे आणि तिथे मुक्काम करता येतो. अजून अंधारले नव्हते. तिथे जाणे सहज शक्य होते. तेवढाच उद्याचा थोडा वेळ वाचणार होता. वाट विचारुन घेतली. ती समजल्यासारखे झाले आणि घाणेरीच्या जाळीतून अक्षरशः रांगत जाणार्या गायवाटेनं आम्ही निघालो.
मुल्हेर-हरगडाच्या मधल्या खिंडीपर्यंत जाऊन आलो तरी गुहेचा थांगपत्ता लागेना. संधिप्रकाशात समोरचा मुल्हेर गाव रेंगाळत होता. पलीकडे मांगी-तुंगी डोकावून पाहत होते. हरगडच्या सोंडेवरुन पलीकडे हरणबारीच्या धरणाचे चमकत होते. अंधारुन यायला अजून थोडा वेळ होता आणि आम्हांला रस्ता चुकल्याची जाणीव झाली. मागे फिरलो. आता सरळ मुल्हेरच्या बालेकिल्ल्याच्या दिशेने चालू लागलो. तासाभरात बालेकिल्ल्याच्या दरवाजाशी पोचलो. आता अंधारले होते. समोर एकदोन गुहा होत्या. पण त्या काही सोमेश्वराजवळ मिळालेल्या वर्णनाशी जुळेनात. सगळेच दमले होते. टॉर्च बाहेर आले. होत्या त्या गुहा टॉर्चच्या प्रकाशात निरखून घेतल्या.सगळे कोपरे चेक केले. (पावसाळ्यात कानाकोपर्यात किडूकमिडूक असू शकते). हा बॅकअप प्लॅन ठेवून श्रीकांत आणि देव्या वर जाऊन त्या वर्णनाशी जुळणार्या गुहा मिळतात का ते पाहून आले. त्या काही सापडल्या नाहीत. पुन्हा मग आम्ही सगळेच माथ्यावर जाऊन नव्या वाटेने सात टाक्यांच्या आसपास आणि पलीकडल्या फेसला एखादी गुहा आहे का ते पाहू लागलो. एक गुहा सापडली सुद्धा. पण तिचा तळ दरवाजापासून किमान वीसेक फूट खाली होता. अमावस्या दोन दिवसांवर आलेली. त्यामुळे ढग नसले तरी चंद्रप्रकाशही नव्हता. रात्री नऊ वाजेपर्यंत अंधारात टॉर्च मारुन मारुन डोळे आणि पाय थकले आणि शेवटी आम्ही बॅकअप प्लॅन अमलात आणला आणि पाठीवरली ओझी खालच्या गुहेत टाकली तेव्हा रात्रीचे नऊ वाजले होते. निम्म्या गुहेत ओला शेणमिश्रित गाळ भरलेला, उरलेली जागा ओलसर. बाहेर सात फुटांची ओसरी होती त्यात आम्ही सातजण झोपणार होतो.
पोटात भुकेचा आगडोंब उसळला होता.पुढली लढाई होती ती स्वयंपाक करायची. या दिवसांत सुके जळण नसल्याने आम्ही रॉकेलचा स्टोव्ह घेऊन आलो होतो. पण त्यानेही ऐन वेळी दगा दिला. योगेश “द फायर फायटर”ने लाख प्रयत्न करुनही स्टोव्हने काही नीट श्वास घेतला नाही.श्रीकांत बसल्या जागेवर डुलक्या काढत होता, दुखर्या गुडघ्याने शशांक रिटायर होऊन डाराडूर होऊन झोपला होता. मध्येच पाच किलोमीटरचे अंतर आपण पंधरा मिनिटांत चालत जाऊ शकतो असे अतिमहान वक्तव्य करुन श्रीकांतने धमाल उडवून दिली. त्याबद्दल त्याला Mr. Nut (Ussain Bolt चा भाऊ) अशी पदवी समस्त भटकंती परिवारातर्फे बहाल करण्यात आली. चमच्याच्या सहाय्याने उपलब्ध रॉकेलचा मारा एकमेव ओलसर लाकडावर करत टोमॅटो सूप, मॉनच्यॉव सूप, सूपी नूडल्स, मॅगी असं सगळं एकत्र करत रात्री अकरा वाजता काहीतरी खाण्यालायक(??) पदार्थ तयार केल्यावर तो कसाबसा पोटात ढकलला. तयार करताना त्यात थोडे रॉकेल पडले होते हे फक्त देव्या, मी आणि ध्रुवलाच माहित होते. सात फुटांत(ओसरीवरुन खाली पडू नये म्हणून) एकमेकांच्या हातात हात घालून, शेवटच्याला दोरी लावून झोपी गेलो.अर्धवट विझलेली चूल, त्यातून निघणारा ऊबदार धूर, समोर अंधारलेले अनामिक भासणारे गूढ नयनरम्य आकाश, त्याच्यावर दिसणारी मोरा किल्ल्याची सावली, खाली एखादा चुकार दिवा चमकावणारे मुल्हेर गाव, झोपेत स्वीट-पेनची अनुभूती देणारे थकलेले पाय… याहून सुंदर रात्र असूच शकत नाही. रात्री काही लोकांची थंडीने आणि बोचर्या वार्याने पार वाट लावली होती ती गोष्ट वेगळी. पण ओव्हरऑल पहिला दिवस एकदम भारीच गेला.
सकाळी उठलो एकेक जण वाघ मारुन आला.तेव्हाही सेम “रॉकेलमारा रेसिपी” वापरुन चहा तयार केला गेला आणि आम्ही फ्रेश झालो. हरगडाकडे घुसणारी सोंड ढगांच्या चादरीत होती. मोराच्या मागे ढगांआडून सूर्य ड्युटीवर येत होता. त्याची सोनसळी समोर मुल्हेर गाव आणि हरणबारी धरणाचा वेध घेत होती. न्हावी-मांगी-तुंगी अजूनही ढगांच्या दुलईआडच आळोखे-पिळोखे देत होते.
मोरा मात्र जागा होऊन टुकूर टुकूर आमच्याकडे पाह्त होता, बोलावत होता. बालेकिल्ला पहायला निघालो. हरगडाच्या दिशेने घुसलेल्या सोंडेवरुन तिकडे टोकाशी गेलो. समोर हरगड, डावी-उजवीकडे सुंदर हिरवीगार दरी.
गडफेरी आटोपून आम्ही मोराकडे जाणार्या खिंडीशी आलो.आतापर्यंत भग्न राजवाड्याचे अवशेष, अनेक दरवाजे, भडंगनाथाचे उद्ध्वस्त मंदिर असे पाहून झाले होते. मुल्हेरच्या कातळकोरीव पायर्या उतरुन आणि तशाच मोराच्या पायर्या चढून आपण मोरा किल्ल्यावर पोचतो. दरवाजाच्या उजव्या अंगाला एक कोरीव गुहा आहे. गुहेतील दोन स्तंभावर कोरीवकाम केलेले आहे. दरवाजातून आत गेल्यावर डाव्या अंगाने गड पहायला सुरुवात करुन अनेक टाक्यांची साखळी पाहत असताना फेरी आटोपती घेताना एक मोठे टाके दिसते. एकदम दरीच्या मुखाशी असलेले हे टाके आणि त्यातील निर्मळ पाणी. त्यात दिसणारे आकाशीचे प्रतिबिंब. वेड लावणारे हे दृश्य.
लहानसा हा मोरा किल्ला मुल्हेरचा पहारेकरी म्हणून बांधलेला. अर्ध्या पाऊण तासात पाहून होतो. पुन्हा दरवाजातून बाहेर येऊन खालील दोन दरवाजांच्या साखळीतून आपण मधल्या खिंडीत पोचतो. खाली सोमेश्वराचे मंदिर स्पष्ट दिसते. त्याचा रोख करुन आम्ही झाडीतून वाट काढली आणि सोमेश्वराशी येऊन पोचलो. ध्रुव शशांकला घेऊन आला. त्याचा गुडघा अधिकच त्रास देत होता. त्याची बॅग घेऊन मी पायथा गाठला आणि पाठोपाठ इतर मंडळी आली. जरा वेळ आंब्याच्या झाडाखाली पारावर विश्रांतीसाठी अंग टाकलं आणि समोरमुल्हेर आणि त्याचे साथीदार निरोप देत होते. प्रत्येक मुक्काम गडावरल्या गुहेत करण्याचा आमचा मानस असल्याने आम्ही हरगडाचा बेत रद्द केला आणि आजच साल्हेरचा माथा गाठायचे ठरवले. शशांकला अर्थातच साल्हेर झेपणार नव्हता.पायाची काही मोठी हानी होऊ नये म्हणून त्याला कंपल्सरी रिटायरमेंट दिली आणि योगेशच्या मामांच्या घरी चहा घेऊन त्याला ताहराबादच्या जीपने रवाना केले.मामांच्या घरुन पुढल्या साल्हेर मुक्कामासाठी खिचडी करुन दिली आणि आम्ही उरलेले सुपर सिक्स साल्हेरच्या पायथ्याला दुपारी दीड वाजता दाखल झालो.
मुल्हेर हे योगेशच्या मामाचे गाव. त्यामुळे तिथल्या हवामानाची फर्स्टहॅंड माहिती मिळत होती. पण ती तितकीशी उत्साहवर्धक नव्हती. शिवाय नुकतेच तिकडून परतलेल्या काही ट्रेकर्सनेही बागलाणात पाऊस धुवून काढतोय अशी माहिती दिली होती. पण मनाचा हिय्या करुन ट्रेक आखलाच. संसारी ट्रेकर्सचा हा आगळावेगळा स्वातंत्र्यदिन. ;-) चार दिवसांचा शिधा एवढा होता की ध्रुवची स्कॉर्पिओ असूनही सात जणांसाठी ती एकच गाडी घेणे म्हणजे दोघांना कायम पाय डोक्यावर ठेवून चारशे किलोमीटरचा प्रवास करणे भाग होते. म्हणून दोन गाड्या काढल्या.
सकाळी सकाळी युनिव्हर्सिटी सर्कलला चहाची फोडणी देऊन स्टार्टर मारला आणि दुपारचा ब्रेक घेतला तो नाशिकच्या पुढेच मुंबई-आग्रा महामार्गावर दुपारच्या जेवाय जेवाय जेवायकरिता. एका धाब्यावर बसलो असतानाच पलीकडच्या टेबलावर एक सुपरमॅन बसलेला दिसला. म्हणजे इम्पिरियल ब्लूची (ड्राय-डे असूनही त्याला मिळाली) एक क्वार्टर तब्बल आठ मिनिटांत संपवली. प्यायची ही पद्धत म्हणजे एकदा पटियाला ग्लास भरायचा, पाणी ओतायचे…एकदा तोंडाला लावला की अर्धा करायचा, पापड मोडून एक तुकडा तोंडात टाकला की पुढच्या घोटाला ग्लास फिनिश. अशा अडीच ग्लासमधेच क्वार्टर डाऊन. आम्ही पोट धरधरुन दात काढत होतो. तेच दुखरे पोट भरल्यावर सुस्तपणे सटाण्याकडे जाणार्या रस्त्याने पुढे निघालो.
समोर वणीची सप्तशॄंगी देवीची रांग सप्तशॄंगगड, मार्कंड्या, रवळ्या-जवळ्या, धोडप, इखारा, हंड्या, लेकुरवाळा,इंद्राई, राजधेर-कोळधेर असे देवीचे अलंकार दिमाखात मिरवीत होती. सोगरस फाट्याहून आत वळालो तसा एक टोल नाका आला. बहुधा सह्याद्रीचे अजोड दृश्य पाहण्यासाठीचे तिकीटच. टोल भरताचक्षणी समोर दोन तीन शिखरे, हिरवेगार गवत आणि त्यात चरणार्या म्हशी असे सुंदर दृश्य समोर आले. कॅमेरे बाहेर निघतील तरच नवल.
सटाणा-ताहराबादमार्गे आम्ही मुल्हेरगावाकडे वळालो तसे उजवीकडे मांगी-तुंगीचे सुळके वर काढून आकाशात घुसलेले दिसले. समोर आजचा टार्गेट मुल्हेर, डावीकडे शेजारी त्याला एका अरुंद भिंतीने जोडलेला मोरा आणि उजवीकडे मुल्हेरहून उंच गूढ भासणारा अजस्त्र हरगड. योगेश त्याच्या मामाची भेट घेऊन आला आणि आम्ही मुल्हेरच्या पायथ्याला निघालो. साडेचारच्या सुमारास पायथ्याशी गाड्या लावून जड बॅगा पाठीला अडकावल्या. समोर दिसत होते आजचे लक्ष्य, मुल्हेरमाची.तासा-दीड तासाची चढण. पण छातीवर येणारी. टिपिकल नाशिक स्टाईल. म्हणजे सुरुवातीला सौम्य चढण, मग माची आणि अचानक आकाशाशी स्पर्धा करणारे कातळकडे.त्यातूच मध्येच त्याच्या पोटातून शिखराकडे घेऊन जाणारी वाट. वाटेत एका दरवाजाशी मुल्हेर गावी नवीनच रुजू झालेली शिक्षक मंडळी भेटली. एवढ्या मोठाल्या बॅगा आणि पुण्याहून येऊन बागलाणात चारपाच दिवस भटकण्याचा निश्चय पाहून अचंबित झाले. त्यांच्या गुजरातीमिश्रित मराठीतल्या शुभेच्छांचा स्वीकार करुन पुढे निघालो. शरीराला वॉर्मअप होईपर्यंतच श्वास फुलले. दोन दरवाजे पार करुन आम्ही दीडतासात माचीवरल्या गणेश मंदिराशी आलो. समोर शांत पुष्करणी (गणेश तलाव), त्याच्या मधोमध तेवढाच शांत योग्यासारखा ध्यान लावून उभा असलेला एक स्तंभ, पलीकडे गणेश मंदिर, त्याच्या मागे काळ्या ढगांशी लगट करणारे मुल्हेर आणि मोरा.
गणेश मंदिराच्या समोरुन जरा वरच्या अंगाला निघालो की वाटेला दोन फाटे फुटतात. एक जातो दुर्गादेवीच्या मंदिराशी आणि दुसरा सोमेश्वर मंदिराकडे. याच मंदिरात आम्ही आज रात्रीचा मुक्काम करणार होतो. याच वाटेवर झाडीत लपलेली चंदनविहीर (चंदनबाव) आहे. सोमेश्वराला पोचलो तेव्हा तेच ओळखीचे वातावरण होते जे नेहमीच प्रत्येक शिवालयाशी असते. गूढ,अज्ञाताशी एकरुप होणारे गर्भगॄह, कोपर्यात ठेवलेले नगार्यासारखे चर्मवाद्य, भिंतीवर एक डमरु. सभोवार कुंद हवा, विशिष्ट धूपाचा दरवळणारा सुवास, यज्ञकुंड, शेजारी समिधांचा ढीग. या सोमेश्वराच्या शेजारीच एका खोपटात एक साधू राहतो. बाहेर कट्ट्यावर काही मंडळी बसली होती. तिथे विसावलो. त्यांच्याशी जरा गप्पा मारल्या. माहिती काढता समजले की वर एक मोठी गुहा आहे आणि तिथे मुक्काम करता येतो. अजून अंधारले नव्हते. तिथे जाणे सहज शक्य होते. तेवढाच उद्याचा थोडा वेळ वाचणार होता. वाट विचारुन घेतली. ती समजल्यासारखे झाले आणि घाणेरीच्या जाळीतून अक्षरशः रांगत जाणार्या गायवाटेनं आम्ही निघालो.
मुल्हेर-हरगडाच्या मधल्या खिंडीपर्यंत जाऊन आलो तरी गुहेचा थांगपत्ता लागेना. संधिप्रकाशात समोरचा मुल्हेर गाव रेंगाळत होता. पलीकडे मांगी-तुंगी डोकावून पाहत होते. हरगडच्या सोंडेवरुन पलीकडे हरणबारीच्या धरणाचे चमकत होते. अंधारुन यायला अजून थोडा वेळ होता आणि आम्हांला रस्ता चुकल्याची जाणीव झाली. मागे फिरलो. आता सरळ मुल्हेरच्या बालेकिल्ल्याच्या दिशेने चालू लागलो. तासाभरात बालेकिल्ल्याच्या दरवाजाशी पोचलो. आता अंधारले होते. समोर एकदोन गुहा होत्या. पण त्या काही सोमेश्वराजवळ मिळालेल्या वर्णनाशी जुळेनात. सगळेच दमले होते. टॉर्च बाहेर आले. होत्या त्या गुहा टॉर्चच्या प्रकाशात निरखून घेतल्या.सगळे कोपरे चेक केले. (पावसाळ्यात कानाकोपर्यात किडूकमिडूक असू शकते). हा बॅकअप प्लॅन ठेवून श्रीकांत आणि देव्या वर जाऊन त्या वर्णनाशी जुळणार्या गुहा मिळतात का ते पाहून आले. त्या काही सापडल्या नाहीत. पुन्हा मग आम्ही सगळेच माथ्यावर जाऊन नव्या वाटेने सात टाक्यांच्या आसपास आणि पलीकडल्या फेसला एखादी गुहा आहे का ते पाहू लागलो. एक गुहा सापडली सुद्धा. पण तिचा तळ दरवाजापासून किमान वीसेक फूट खाली होता. अमावस्या दोन दिवसांवर आलेली. त्यामुळे ढग नसले तरी चंद्रप्रकाशही नव्हता. रात्री नऊ वाजेपर्यंत अंधारात टॉर्च मारुन मारुन डोळे आणि पाय थकले आणि शेवटी आम्ही बॅकअप प्लॅन अमलात आणला आणि पाठीवरली ओझी खालच्या गुहेत टाकली तेव्हा रात्रीचे नऊ वाजले होते. निम्म्या गुहेत ओला शेणमिश्रित गाळ भरलेला, उरलेली जागा ओलसर. बाहेर सात फुटांची ओसरी होती त्यात आम्ही सातजण झोपणार होतो.
पोटात भुकेचा आगडोंब उसळला होता.पुढली लढाई होती ती स्वयंपाक करायची. या दिवसांत सुके जळण नसल्याने आम्ही रॉकेलचा स्टोव्ह घेऊन आलो होतो. पण त्यानेही ऐन वेळी दगा दिला. योगेश “द फायर फायटर”ने लाख प्रयत्न करुनही स्टोव्हने काही नीट श्वास घेतला नाही.श्रीकांत बसल्या जागेवर डुलक्या काढत होता, दुखर्या गुडघ्याने शशांक रिटायर होऊन डाराडूर होऊन झोपला होता. मध्येच पाच किलोमीटरचे अंतर आपण पंधरा मिनिटांत चालत जाऊ शकतो असे अतिमहान वक्तव्य करुन श्रीकांतने धमाल उडवून दिली. त्याबद्दल त्याला Mr. Nut (Ussain Bolt चा भाऊ) अशी पदवी समस्त भटकंती परिवारातर्फे बहाल करण्यात आली. चमच्याच्या सहाय्याने उपलब्ध रॉकेलचा मारा एकमेव ओलसर लाकडावर करत टोमॅटो सूप, मॉनच्यॉव सूप, सूपी नूडल्स, मॅगी असं सगळं एकत्र करत रात्री अकरा वाजता काहीतरी खाण्यालायक(??) पदार्थ तयार केल्यावर तो कसाबसा पोटात ढकलला. तयार करताना त्यात थोडे रॉकेल पडले होते हे फक्त देव्या, मी आणि ध्रुवलाच माहित होते. सात फुटांत(ओसरीवरुन खाली पडू नये म्हणून) एकमेकांच्या हातात हात घालून, शेवटच्याला दोरी लावून झोपी गेलो.अर्धवट विझलेली चूल, त्यातून निघणारा ऊबदार धूर, समोर अंधारलेले अनामिक भासणारे गूढ नयनरम्य आकाश, त्याच्यावर दिसणारी मोरा किल्ल्याची सावली, खाली एखादा चुकार दिवा चमकावणारे मुल्हेर गाव, झोपेत स्वीट-पेनची अनुभूती देणारे थकलेले पाय… याहून सुंदर रात्र असूच शकत नाही. रात्री काही लोकांची थंडीने आणि बोचर्या वार्याने पार वाट लावली होती ती गोष्ट वेगळी. पण ओव्हरऑल पहिला दिवस एकदम भारीच गेला.
सकाळी उठलो एकेक जण वाघ मारुन आला.तेव्हाही सेम “रॉकेलमारा रेसिपी” वापरुन चहा तयार केला गेला आणि आम्ही फ्रेश झालो. हरगडाकडे घुसणारी सोंड ढगांच्या चादरीत होती. मोराच्या मागे ढगांआडून सूर्य ड्युटीवर येत होता. त्याची सोनसळी समोर मुल्हेर गाव आणि हरणबारी धरणाचा वेध घेत होती. न्हावी-मांगी-तुंगी अजूनही ढगांच्या दुलईआडच आळोखे-पिळोखे देत होते.
मोरा मात्र जागा होऊन टुकूर टुकूर आमच्याकडे पाह्त होता, बोलावत होता. बालेकिल्ला पहायला निघालो. हरगडाच्या दिशेने घुसलेल्या सोंडेवरुन तिकडे टोकाशी गेलो. समोर हरगड, डावी-उजवीकडे सुंदर हिरवीगार दरी.
गडफेरी आटोपून आम्ही मोराकडे जाणार्या खिंडीशी आलो.आतापर्यंत भग्न राजवाड्याचे अवशेष, अनेक दरवाजे, भडंगनाथाचे उद्ध्वस्त मंदिर असे पाहून झाले होते. मुल्हेरच्या कातळकोरीव पायर्या उतरुन आणि तशाच मोराच्या पायर्या चढून आपण मोरा किल्ल्यावर पोचतो. दरवाजाच्या उजव्या अंगाला एक कोरीव गुहा आहे. गुहेतील दोन स्तंभावर कोरीवकाम केलेले आहे. दरवाजातून आत गेल्यावर डाव्या अंगाने गड पहायला सुरुवात करुन अनेक टाक्यांची साखळी पाहत असताना फेरी आटोपती घेताना एक मोठे टाके दिसते. एकदम दरीच्या मुखाशी असलेले हे टाके आणि त्यातील निर्मळ पाणी. त्यात दिसणारे आकाशीचे प्रतिबिंब. वेड लावणारे हे दृश्य.
लहानसा हा मोरा किल्ला मुल्हेरचा पहारेकरी म्हणून बांधलेला. अर्ध्या पाऊण तासात पाहून होतो. पुन्हा दरवाजातून बाहेर येऊन खालील दोन दरवाजांच्या साखळीतून आपण मधल्या खिंडीत पोचतो. खाली सोमेश्वराचे मंदिर स्पष्ट दिसते. त्याचा रोख करुन आम्ही झाडीतून वाट काढली आणि सोमेश्वराशी येऊन पोचलो. ध्रुव शशांकला घेऊन आला. त्याचा गुडघा अधिकच त्रास देत होता. त्याची बॅग घेऊन मी पायथा गाठला आणि पाठोपाठ इतर मंडळी आली. जरा वेळ आंब्याच्या झाडाखाली पारावर विश्रांतीसाठी अंग टाकलं आणि समोरमुल्हेर आणि त्याचे साथीदार निरोप देत होते. प्रत्येक मुक्काम गडावरल्या गुहेत करण्याचा आमचा मानस असल्याने आम्ही हरगडाचा बेत रद्द केला आणि आजच साल्हेरचा माथा गाठायचे ठरवले. शशांकला अर्थातच साल्हेर झेपणार नव्हता.पायाची काही मोठी हानी होऊ नये म्हणून त्याला कंपल्सरी रिटायरमेंट दिली आणि योगेशच्या मामांच्या घरी चहा घेऊन त्याला ताहराबादच्या जीपने रवाना केले.मामांच्या घरुन पुढल्या साल्हेर मुक्कामासाठी खिचडी करुन दिली आणि आम्ही उरलेले सुपर सिक्स साल्हेरच्या पायथ्याला दुपारी दीड वाजता दाखल झालो.
20:55
रतनगड आणि ફારસાન, થેપલો, મુખવાસ
एसीत बसे, पीसीत घुसे,
दिस काढी कसेबसे, हापिसात
दिस काढी कसेबसे, हापिसात
अशी अवस्था झाली असताना शहरात घुसमटलेल्या जीवाला काहीतरी वेगळे हवे असते. म्हणूनच
दिला कामांना खो, सह्याद्रीला ओ,
मनसुबा रचियेला, जावे रतनगडी, मित्रहो.
सगळ्या मित्रांना विचारुन पाहिले. पण प्रत्येकाला काही ना काही कामं होती.
एकंदर रागरंग पाहता फक्त अनिकेतू आणि मी असाच ट्रेक होतो की काय अशी
परिस्थिती निर्माण झाली होती. पण लगेच अमितआणि
अजयही कन्फर्म झाले. चला संगतीची मस्त भट्टी जमली होती. तीन भटके
फोटोग्राफर्स आणि एक दर्दी रसिक. आदल्या रात्री कुणी काय काय आणायचं याची
उजळणी करुन शनिवारी भल्या पहाटे सगळ्यांना वारज्यातून उचलले. अशा वेळी
फक्कड चहा आणि लुसलुशा पोह्यांसाठी एकच जागा आख्या पुण्यात वर्ल्ड फेमस
आहे, ती म्हणजे नळस्टॉप. तिथे हादडून झाल्यावर गाडी नाशिक हायवे वरुन
बुंगवली.मनसुबा रचियेला, जावे रतनगडी, मित्रहो.
पंक्याची गाडी, हायवेवरी उडी,
नाशिक रस्त्याच्या धडधडी, नविन नसे
ज्या ज्या वेळी सकाळच्या प्रहरी नारायणगावातून गाडी गेली त्या त्या वेळी
एसटी स्टॅंडसमोरच्या बजरंगाच्या भट्टीवरचे गरमागरम दूध मी कधीच टाळू शकलो
नाही. वडापावच्या मागोमाग एक एक पेला स्वर्गीय दूध रिचवून आम्ही अमृत कशाला
म्हणतात याचा याचि देहि अनुभव घेतला. पुढे आळेफाटा पार करुन बोट्याला एका
दुकानात चूल पेटवायला आवश्यक असा कापूर विकत घेतला. इथे एक ट्रेकर्ससाठी
शहाणपणाची टिप: रॉकेल किंवा पेट्रोल घेऊन जाण्याऐवजी कापूर खूपच सोयीचा
असतो. सांडण्या-गळण्याची भीती नाही.नाशिक रस्त्याच्या धडधडी, नविन नसे
गप्पा रंगल्या, आठवणी चांगल्या
जुन्या ट्रेकच्या, बढाया मारुनि.
बोट्याहून ब्राम्हणवाडा मार्गे कोतूळ गाठले. संपूर्ण रस्ता दॄष्ट लागावी
एवढा चांगला होता. राज्य महामार्ग असल्याने बराच मेनटेन केलेला. अपवाद फक्त
कोतूळ बाजारपेठेतून जाणार्या रस्त्याचा. कोतूळ गाव हे प्राचीन काळी फार
मोठी बाजारपेठ असावी. कारण रस्त्याच्या कडेलाच शानदार वाडे, त्यांचे घडीव
जोते हे प्राचीन समृद्धीची साक्ष देत होते. वाटेत घाटात एक उजाड
माळरानाच्या माथ्यावर हॉटेल गारवा (!!??) पाहून हसायला झाले. कोतूळहून पुढे
एक राजूरकडे जाणारा एक शॉर्टकट आहे आणि तो आम्ही मिस केला. त्यामुळे
अकोले-राजूर-शेंडी असे करत आम्ही भंडारदर्याच्या बॅकवॉटरवरुन रतनवाडीची
वाट चालू लागलो. पहाटे निघताना गाडीत लावलेली गाणी “अमृताचा घनु” पासून
सुरु झाली आणि वळणागणिक नाशिक आणि मुंबई असे घडीत सिग्नल बदलणार्या
एफएमच्या रिमिक्स मार्गे शेवटी आनंद शिंदेच्या गाण्यांवर येऊन थांबली
होती.तापत्या उन्हातच आम्ही रतनवाडीला पोचलो. ठराविक दाट जंगले वगळता बाकी
बरेचसे रान उन्हाने सोनेरी होऊन पुढे करपण्याच्या उंबरठ्यावर होते. उन्हाळा
जवळ आल्याची जाणीव अधिक तीव्र झाली.जुन्या ट्रेकच्या, बढाया मारुनि.
रतनवाडीला पोचल्याबरोबर पहिले काम केले असेल ते थोडेफार पोटात ढकलण्यासाठीची ऑर्डर. मग अमृतेश्वराचे दर्शन घेतले आणि मंदिर बारकाईने पहायला सुरुवात केली. काळ्या पाषाणात कोरलेले अप्रतिम शिल्प आणि त्याची हेमाडपंथी पद्धतीने केलेली बांधणी. प्रत्येक मूर्ती अगदी प्रमाणबद्ध,रेखीव, सगळे डिटेलिंग अगदी ठळकपणे केलेले. कित्येक ठिकाणी तर खांबांवरची नक्षी अगदी आरपार गेलेली आणि त्यातून नैसर्गिकपणे हवा खेळती राहून थंडावा निर्माण झालेला. जणू कुण्या अज्ञात कवीने रेखलेले खंडकाव्यच. पण जसा प्रत्येक काव्याला विडंबनाचा शाप असतो तसाच इथेही. मॉडर्न पिढीने बरेचसे काम ऑइलपेंटने रंगवण्याचा पराक्रम केलेला आहे. मनुष्यशिल्प दिसेल तिथे ग्रे, फुलं असतील तिथे अबोली आणि बाकी सगळीकडे पिवळा असा सगळा राडा घातलेला. थोडे मन खट्टू झाले. मंदिर पाहून अशा प्रकारच्या मंदिरांच्या यादीची पुन्हा एकदा उजळणी झाली. तयार झालेले पिठले भाकरी थोडीफार पोटात घातली आणि उरलेली बांधून घेतली. तयारी करुन रतनगडाच्या पायथ्याच्या दिशेने वाटचाल सुरु केली. आमच्या आधी एक पंधरावीस जणांचा ग्रुप पुढे गेलेला. एकदम टिपिकल मॉड ट्रेकर, बिनकामाचे ब्रॅंडेड शुजवाले. त्यातले एक काका तर फक्त कॅरीमॅटच घेऊन चालले होते, सगळ्यांच्या कॅरीमॅट. राजेशाही ट्रेकला आलेले दिसत होते. गडावर गर्दी असणार याचे आडाखे बांधायला लागलो.
बाजून प्रवरेचे पात्र आणि त्याला दोनतीनदा ओलांडून आपण रतनगडाच्या वाटेला भिडतो. समोरुनच त्याचा आवाका लक्षात येतो. डावीकडे कात्राबाईचे डोके वर काढलेले कडे उजव्या बाजूला रतनगडाचा सर्वज्ञात खुटा आव्हान देतो.पुढल्या वाटचालीत आपण तिथे असणार आहोत आणि नेढ्यात बसून वारा पिणार आहोत असे वाटून मज्जा वाटते. समोरच्या दोन टेकड्यांचे आव्हान पार केल्यावर आपण रतनच्या कड्याला बिलगतो. एकदा वाटचाल सुरु केली की या तापत्या दिवसांतले ट्रेक हे नवख्याचे काम नाही हे समजून येते. एकदा पायवाट लागली की रस्ता चुकण्याची शक्यताच नाही किंबहुना ट्रेकर्सपेक्षा दिशादर्शक बाणच जास्त दिसतील. फक्त एका ठिकाणी उजवीकडचे एक पायवाट जाते आणि डावीकडे रस्ता सरळ कात्राबाईच्या दिशेने पुढे हरिश्चंद्रगडाकडे जातो. तिथे एक दगडी चौथरा रचला आहे आणि पाच-पंचवीस लोक बसतील अशी बरीच मोकळी जागा आहे. ही खूण लक्षात ठेवली की पुढचे काम सोप्पे होते. या चौकातून उजवी घेऊन आपण एका पठारावर येतो. ऊन चढत असल्याने ही वाट बसत-उठत-धापा टाकतच पार करावी लागते. वाटेत जिथे पांदी आहेत तिथे अगदी थंडगार सावलीत विसावा घेऊन पाण्याचा घोट घेऊन ताजेतवाने होऊन पुन्हा वाटचाल सुरु करायची.
एरवी अडीच तीन तासांची असणारी चढाई, तापत्या उन्हामुळे चार तास लागले.शिडीच्या खाली थोडा विसावा घेतला, आणि एकदाची ती साठेक फूटांची दोन टप्प्यातली शिडी पार करुन दरवाजाशी पोचलो. वरुन पाहता जरा कोकणकड्याचा अंदाज आला. तो आपला नेहमीसारखाच स्थितप्रज्ञासारखा आमच्याकडे पाहत होता,गालातल्या गालात हसत म्हणत होता, आलात पुन्हा एकदा. बरेच दिवस झाले होते ना भेटून. या स्वागत तुमचे माझ्या कुशीत! मुख्य गुहेच्या दिशेने जाताना एक शेजारीच मंदिराची गुहा आहे. पण ती आधीच बुक झाली होती. आमच्यासारखेच चार भटके तिथे आडवे झाले होते. नाईलाजाने मुख्य गुहेत मुक्काम करावा लागणार होता. तिथे तो पंधरावीस जणांचा ग्रुप होता. प्रचंड बडबड-आरडाओरडा चालू होता. पण काही पर्याय नसल्याने तिथेच जागा शोधून बॅगा टाकल्या. लवकरच लक्षात आले की ही “फरसाण गॅंग” आहे, गुज्जूभाय. अखंडित पणे खादाडत होते.थकवा जावा म्हणून आम्ही दोन घास खाऊन घेतले. बाजूला फरसाण गॅंग ब्रेड बटर वर ताव मारत होती. बटरचे अर्धा किलोचे चार पुडे तर मी स्वतः पाहिले.चीझचेही तेवढेच. मग छुंदो छे, ठेपलो छे, आचार छे असे काय काय ऐकू येत होते.चिप्स आणि फरसाण त्यांच्या दृष्टीने खाण्याच्या नाही तर टाईमपासच्या पदार्थांत गणले जात असावे आणि ते कमीत कमी एकाने पाव किलो खाल्लेच पाहिजे असा नियम असावा. यथेच्छ खादाडी आणि कचर्याची इकडेतिकडे फेकाफेक चालू होती.त्यांना समजावून नीट सांगावे का असा विचार केला, पण त्यांच्या बटर खाल्लेल्या मेंदूत हे घुसणार नव्हते. म्हणून उद्या जाताना आपणच सफाई करावी हा विचार करुन शांत बसलो.
सुर्यास्ताची वेळ होत आली होती. म्हणून कोकणकड्याकडे धाव घेतली. दरम्यान अजयने एक स्वच्छ पाण्याचे टाके शोधून काढले. फरसाण गॅंगलाही ते टाके दाखवले. ते काहीतरी शुद्ध जल, निर्मल जल, मीठा जल असे काहीबाही पुटपुटत होते. आणि वर आम्हांला उपदेश देऊन गेला की “हमारे सिंहगडपर भी ऐसा पानी है,बहु मीठा”. भजी आणि पाणी याशिवाय काहीच माहीत नव्हते त्याला सिंहगडावरचे.अगदी टाक्याला देवटाके म्हणतात हेही नाही. जसा काय तानाजीने सिंहगड हा फक्त या फरसाणच्या पाण्याची सोय करण्यासाठीच लढला होता. इथूनच प्रवरेचा उगम होता. कारण त्याच टाक्यातल्या पाण्याचा धबधबा होऊन पुढे तळाशी नदीचे पात्र तयार झाले होते. शेजारीच लहानसे देवळीसारखे मंदिर आणि शिवपिंड होती. तिथे पाण्याने बाटल्या भरुन घेतल्या आणि मावळत्या दिनकरा डोळा भरुन पाहून घेतले.कोकणकड्याच्या तळाशी पात्र अरुंद होत चालले होते. नद्यांचे पाणी हिर्यासारखे चमकत होते. मधेच काही शेतांच्या बांधांची रांगोळी आणि खोपटांवरच्या धुरांच्या रेषा एकमेकांशी कानगोष्टी करत मनीचे गुज सांगत होत्या. क्षितिजापर्यंत मंद संधिप्रकाश विरुद्ध बाजूला कात्राबाईच्या कातळ कड्यावर त्याचा मोहक प्रकाश माखलेला. सुर्य अस्तावला तसे आम्ही गुहेत परत आलो.
जरा मला तब्येत खराब झाल्यासारखे वाटत होते. त्यामुळे फक्त गारठ्यात मस्त गरमागरम सूप प्यायलो. पिताना अजयला आयडिया आली की फरसाण गॅंगकडे सूप दिसत नाही तर त्यांना टूकटूक करावे. पण अनिकेतने भीती व्यक्त केली की आपण एक सूप दाखवू, पण त्यांच्याकडे चार-चार प्रकारासतील. मी लवकरच स्लिपिंग बॅगमध्ये घुसलो. एव्हाना फरसाण गॅंग ठेपलो, ढोकळो, सॅंडविच, छुंदो, आचार,चिप्स, फरसाणवर ताव मारणे बंद करत नव्हती. आणि वर डिनर को क्या है असेही एकमेकांना विचारत होती. आम्ही अवाक. कारण एवढे खाऊनही त्यांना डिनर करायचे होते. त्या लाल सॅकमध्ये सगळे खाण्याचे आहे अनिकेतूच्या चाणाक्ष नजरेने बरोबर हेरले आणि आपल्याला काही कमी असले की सरळ अंधारात ती बॅग उघडायची असे आम्ही मनोमन ठरवून टाकले :-). रात्री अमितने काही फोटो काढले आणि मी आरामात ताणून दिली. पण रात्रभर गुहेत फरसाण गॅंग उशिरापर्यंत बडबड करत होती आणि त्यानंतर एकापाठोपाठ एक अशा वरचढ डरकाळ्यांनी (घोरुन) गुहा दणाणून सोडली. मध्यरात्री कधी तरी डोळा लागला.
सकाळी बरोबर सुर्योदयाच्या आधी जाग आली. तीही चिप्सच्या पिशव्यांच्या आवाजानेच. सूर्यदेव अवतरण्याआधीच अर्धे अधिक त्यांचे खाणे उरकत आले होते.या वेळी लाडू, फरसाण, खजूर, फ्रुट्स दिसत होते. पण त्याकडे दुर्लक्ष करुन आम्ही सुर्योदयाकडे डोळे लावून पाहिले. समोरच्या भंडारदरा धरणाच्या पार्श्वभूमीवर मागे सह्याद्रीच्या रांगेच्या वरुन नारिंगी अबोली रंग उधळीत तो अवतरला. वर आल्याबरोबर समोरच्या प्रवरेच्या खोर्यात सोनसळी हळदुला प्रकाश फाकला. कुशीतलं रतनवाडी गाव जागं झालं. गुहेतून ते दृश्य अधिकच साजरे भासत होते.
कड्यावरल्या दरडींमध्ये घरटी करुन राहिलेली कबुतरे आकाशी उडाली. समोर
दरीतल्या झाडांवर पेंगणारी माकडंही डोळे किलकिले करुन आळस झटकू लागली. अशा
वातावरणात सकाळच्या चहाची आठवण न झाली तरच नवल.लगेच राखुंडीनं दात घासून
आधण ठेवले आणि फक्कड चहा तयार झाला. एकाला एक पाठ लावून डब्बल पारले-जीच्या
बिस्किटांना डुबव-डुबव के खाऊन फ्रेश झालो.दरम्यान फरसाण गॅंग चहाचं सामान
विसरली असल्याचं लक्षात आलं. चला काही तरी विसरलीत म्हणून आम्हांला असुरी
आनंद झाला. त्यांच्यासमोत चहात आलं ठेचून टाकताना मला तर उकळ्या फुटत
होत्या. फरसाण जास्त झाल्याने गॅंगचे बरेच लोक परेडला म्हणजे वाघ मारायला
गेले होते. त्यांनी तर कहरच केला होता. बंदुकीत गोळ्या भरुन ठेवाव्यात तशा
पाच-सहा बाटल्या भरुन ठेवल्या होत्या. आलं प्रेशर की उचल बाटली आणि पळ असा
कार्यक्रम चालला होता. आमचा चहा उरकला तसा दहा-बारा माकडांचं एक टोळकं धावत
आलं आणि बेसावध फरसाण गॅंगच्या पिशव्या ओढून पळालं. सगळे फरसाण गुहेत
आतल्या बाजूला ग्रिल लावून चिडीचूप झालं.कालपासून आम्हांला या लोकांना शांत
करणं जमलं नाही ते या माकडांनी करुन दाखवलं :-)
खातच सुटे, पोट कसे ना फुटे,
गडावर कचरा कुठेकुठे, गुज्जु फरसाणचा !
सगळं आवरुन गडफेरीला बाहेर पडलो. भांडी घासली, गुहा साफ करुन कचरा(फरसाण
गॅंगचाही) एका पिशवीत बांधला आणि ती सॅकला अडकवली. हे काय करतोय ते लोक
पाहत होते, वरमलेले चेहरे मला दिसत होते. चला काहीतरी डोक्यात प्रकाश पडला
असेल आपल्या कृतीनं. सोबत एक पुण्याचा तिघांचा ग्रुप (निहार, परिक्षित आणि
एक नाव विसरलो) भेटला. आम्ही नेढ्यातून जाऊन खुट्याच्या खालच्या वाटेने
खाली रतनवाडीत उतरणार आहोत हे ऐकून तेही आमच्या सोबत निघाले.मग वरचा
दरवाजा, टाके,बुरुज, गुहा आणि चोरदरवाजा पाहून घेतला. गडाला पूर्ण
प्रदक्षिणा मारुन नेढ्यात चढलो. नेढे हा एक अजब प्रकार. डोंगराला आरपार
असलेलं भोक. अगदी पंधराएक फूट रुंद आणि पाच-सात फूट उंच. निसर्गाचा एक
चमत्कारच. तिथे भर्राट सह्यवारा वाहत होता. त्या वार्यात बसून टाक्यातले
थंडगार पाणी पिऊन कुणी ताजेतवाने न होईल तरच नवल. खुट्याच्या खालून त्रिंबक दरवाज्यातून एका अवघड कड्याला बिलगत आम्ही खुट्याच्या खिंडीत आलो. येताना उगाचच दरीत “ए गुज्जुभाय, ठेपलो, ढोकळो,छुंदो, मुखवास छे?” असे जोरात बोंबलत होतो. तेथून उजवी घेत जंगलवाटेने पुन्हा कात्राबाईकडे जाणार्या दगडी चौथर्याच्या चौकात. तेथून खाली रतनवाडीच्या रस्त्यावर चालता चालता एकेक ठिकाणी प्रवरेच्या डोहात थंडगार पाण्यात डुंबून ट्रेकचा सगळा शीण धुवून काढला आणि खाली गावात लिंबू सरबतात उरलासुरला विरघळून गेला.
येताना आळेफाट्याच्या जवळ चौदा नंबरला चिकन भाकरीवर ताव मारायला अजिबातच विसरलो नाही.
21:00
Subscribe to:
Posts (Atom)




























