Showing posts with label 2013. Show all posts
Showing posts with label 2013. Show all posts
चंद्र-मंगळ मोहीम
सप्टेंबर महिन्याच्या उत्तरार्धात त्रिंबक-दुर्गभांडार-अंजनेरीचा भन्नाट
ट्रेक झाल्यानंतर नाशिक रिजनची तर खरंच चटक लागली होती. असं वाटायचं भसाभस
नाशकाचे दौरे करावेत. म्हणजे शेर के मुँह को खून की लत पड गयी थी. पण
ऑक्टोबरात अस्मादिकांचं "बाप" या पदावर मोठ्ठं आणि गोड प्रमोशन झाल्यानं
‘शेर’चे मायाळू गाय-वासरु झाले होते. शिवाय प्रेमाचा सगळा डोस घरातच वापरला
जात असल्याने सह्याद्रीच्या वाटेला काही शिल्लक राहतच नव्हते. पण जशा
लेकीला भेटायच्या नावाखाली सासुरवाडीला चकरा वाढल्या तशा त्यांच्या शेजारी
पाजारी लोकांच्या नजरा "आलात का परत" अशा अर्थाच्या व्हायच्या आत ती
मोनोटोनी बदलायला हवी होती. म्हणून नाशिक नाही तर निदान जरा पुण्याच्या
आसपासच्या डोंगररांगांत पाय मोकळे करावेत म्हणून एक लहानसाच (?) दोन
दिवसांचा बेत आखण्याचा विचार केला. शिवाय इस्रोने एका मागोमाग एक चांद्रयान
आणि मार्स ऑर्बिटर नावाच्या मोहिमांची घोषणा केली, वरताण मंगळावरच्या मोहिमेला यान पाठवून आम्हांला प्रेरणा दिलीच होती तर आम्हीही चंद्र-मंगळाची
मोहीम आखली. जिथे शिवरायांनी अफजलखानाला अस्मान दाखवले अशा मोर्यांच्या
जावळीच्या जंगलात जायचे म्हणून आम्हीही जरा जास्तच थ्रिल्ड होतो. अमित
अर्थात ककु (कराडचे कुलकर्णी), आंबेगाव बुद्रुकचे अजय ऊर्फ राजकुमार काकडे
आणि दादर-ठाणे लोकलचे धक्के खाणारा (non-प्रांजळ) वाघ असे भिडू यावेळी
सोबतीला होते. त्यातला वाघ आधीच राजकुमाराच्या शरणी जाऊन राहणार होता. पण
मध्येच एका खंड्याने वाघाची शिकार केली आणि असा त्यांचा असा काही बेत झाला
की वाघ राजमहालापर्यंत पोचलाच नाही. शेवटी तो रात्री उशिरा ’ककु’च्या गुहेत
आश्रयास गेला आणि दुसर्या दिवशी भल्या पहाटे मी या दोघांना फोन करुन
उठवलं आणि वॉचमनला माझाच फ्लॅट या सोसाय़टीत आहे या थाटात गेट उघडायला
लावले. दोघे जवळपास तयार झाले होते. पण त्यानंतर फक्त वीस मिनिटे ककु
(अमित) हॉल ते बेडरुम अशा सात चकरा मारुन विसरलेली एक एक वस्तू घेऊन येत
राहिला आणि शेवटी कुलूप लावल्यावरही नळ बंद करायचा विसरलाच. फायनली
आंबेगावातून अजय काकडे नावाचं झोपेतलं मुटकुळं गाडीत टाकून ककुने जी काही
सॅंट्रो बुंगवली ती थेट नटराजला इडल्या हाणायलाच थांबवली.
इडल्या तशा ताज्याच होत्या पण चटणी फ्रीजमधली कालची होती. पण वरुन चहा गेल्यावर ती पोटातल्या पोटात गरम झाली. आज वाघोबांकडे गो-प्रो नावाचं खेळणं होतं, ते पाहता पाहताच भोर फाट्यावरुन वळालो की रस्ता कसा आपला एकदम ओळखीचा वाटायला लागतो. बंद काचांआडून थंडी डोळ्यांना जाणवत होती. निघताना एकमेव अव्हेलेबल असलेली तीन वर्षांपूर्वी गाडीत पडलेली एकमेव गाण्यांची सीडी सिस्टीममध्ये सरकावली आणि ती चालू व्हावी म्हणून हात जोडून धरले. तर काय आश्चर्य... सुरुवातच सुरेल अभंगांनी झाली. मग काय... माहोल जमायला उशीर थोडाच होणार. भाटघर धरण, मांढरदेवी फाटा, भोर चौकातला शिवाजी पुतळा, थोडे पुढे गेल्यावर नेहमी दिसणारे ते आदर्श वडाचे झाड, रोहिडा, रायरेश्वराचा रस्ता हे नेहमीचेच ओळखीचे गडी हातांत हात गुंफून पाठीशी उभे असल्याचा भास घडवत होते. कित्येकदा नीरा-देवघर धरणाच्या जलाशयाच्या साक्षीने वळणांची गुंफण विणत या रस्त्याने वरंध घाटातून कोकणात उतरलो असू पण दरवेळी काहीतरी नवीन गवसतंच. एका ठिकाणाहून छोटा ब्रेक घेऊन नटून थटून आलेल्या नारायणाचे जलाशयाच्या पार्श्वभूमीवर काही फोटो काढले आणि मागल्या वेळी दोन-चार-पाच करताना , कावळ्याच्या वाटेवर ज्या मामांकडे बॅगा टाकल्या होत्या तिथेच भजी आणि चहा आपलासा केला.
वरंध उतरुन गेलो की ढालकाठी नावाचं गाव लागते तिथून कांगोरी ऊर्फ मंगळगडाच्या पायथ्याला जाणार्या गावास डावीकडे वळालो. पिंपळवाडी विचारत विचारत आम्ही जात होतो. तब्बल अर्धा तास झाल्यावर आम्ही एकदाचे पिंपळवाडीच्या गोगावले वस्तीला पोचलो.तिथेच अम्याला आणि वाघाला ’वाघ मारायची" लागण झाली. त्यांचे ते सोपस्कार उरकल्यावर आम्ही रस्ता विचारुन घेतला. एक कच्चा गाडीरस्ता वर अर्ध्यापर्यंत जात होता. पण भैरवगडाचा अनुभव गाठीशी असल्याने आम्ही गाडी गोगावलेवस्तीच्या शाळेपाशीच लावली. पाणवठ्यावरुन पाणी भरुन घेतले आणि समोरच्या वाटेन वन-टू-वन-टू सुरु केले. घाटमाथा उतरुन आलो की कोकणातले किल्ले तसे कस काढतातच. घाम निघत होता, धाप लागत होती, पाणी रिचवत आम्ही वाट काटत होतो. पण कातळकड्याच्या खालचे मधल्या टप्प्याचे पठार काही येईना. माथा तर दिसतोय पण वाट सापडेना. मग काय... केला सुलतानढवा... आणि गाठले पठार. पठार होते मात्र सुंदर... नुकत्याच परत गेलेल्या पावसाने कमरेइतके वाढलेले गवत चढत्या वाटेसरशी छातीइतके आणि पुढे डोक्याइतके झाले होते. पठारावरुन कड्याच्या डाव्या अंगाने ठळक वाट वर कातळाच्या बगलेतून आडवी जाते आणि पुढे वर चढते. जंगल आणि कारवीच्या झाडीतून जाणारी वाट संपली की गडाचा पहिला दरवाजा. आणि त्यापलीकडे त्याचे माची.
नंतर निवांतपणे साडेनऊला ढवळे गावाच्या आसपासच्या रस्त्यावर
ओढ्याकडे चक्कर टाकली. जगन्नियंत्याने पिठूर चांदणे ढवळी नदीच्या खोर्यात
शिंपले होते, थंडगार वारा वाहत होता. चांदण्याचा सुगंध रोमारोमात भिनला
होता. गोठ्यात गाईंच्या गळ्यातल्या घंटांचा किणकिणाट शांत होत आलेला.
एखाद्या घरातले बाळ कुरकुरत होते. अगदी कानाशी चाललंय असं वाटणारा
गावातल्या भजनाचा सूर टिपेला भिडला होता. त्या टिपूर चांदण्यात रात्रीच्या
फेरीचा आनंद आम्ही घेत होतो. मंदिराच्या पडवीत परतलो तेव्हा कीडामुंगीचा
त्रास नको म्हणून तंबू उभा केला. काही भिडू त्या मंदिराच्या पारावर गप्पा
टाकीत बराच वेळ बसून होते.
सकाळी उठून चहा घेऊन रवीच्या सोबतीने आम्ही चंद्रगडाच्या
दिशेने कूच केले. वाटेतली कोळीवस्ती मागे टाकली की एक पुसट वाट जंगलात
घुसते. जावळीचे जंगल म्हणजे काय चीज होती ते प्रत्यक्ष अनुभवत होतो. आता
माणसांचा पायरव वाढला असूनही अगदी वीस फुटांवर माणूस आला तरी दिसणार नाही
अशी जाळी. प्रकाशाकिरणांना शिरायलाही अगदीच जंगलाने उपकार केल्यासारखी जागा
दिलेली. त्यातून कुठेतरी तळाशी येऊन किरणांनी रांगोळी रेखलेली.
तासाभराच्या चढणीनंतर आम्ही म्हसोबाच्या खिंडीत पोचलो. तिथे थोडा आराम करुन
वरच्या दिशेने नजर टाकली. आता वाट अगदी छातीवरच आणि घसार्याची. नेटाने
पाय रोवून वर चढावे असेच. वीस मिनिटांतच आपण पहिल्या चौकीशी पोचतो. उजवीकडे
दूरवर महाबळेश्वरचे आर्थरसीट डोंगराच्या आडून डोकावत असते. त्याच्यासमोर
एक आडवाच्या तिडवा डोंगर पसरलेला. चंद्रगडाच्या
कड्याच्या अंगाने सूर्य त्याची किरणं फेकीत होता. वाटेत ठिकठिकाणी झाडांवर
ठोकलेले ओम नमः शिवायचे फलक म्हणजे आपण योग्य वाटेवर असल्याची खात्री.
अर्थात सोबत रवी असल्याने चुकण्याची शक्यता नव्हतीच. आणखी पाऊण तासाने
आम्ही माथ्यावर पोचलो.
माथ्यावर उघड्यावर एक सुबक नंदीशिल्प आणि महादेवाची पिंड.
वर्षानुवर्षे अशीच उघड्यावर ऊनवारा झेलीत. त्या रुद्राला ना राऊळीची आस ना
कुणा भक्ताच्या फुलांची. तिथे बाटलीतल्या पाण्याने रवीने त्याला अंघोळ
घातली आणि अगरबत्ती लावली. तिथून आणखी थोडे पुढे बालेकिल्ल्यावर काही
वाड्यांची जोती आणि उत्तर टोकाशी एक दिंडीवजा दरवाजा. तो उतरतो समोरच्या
बुरुजात. बुरुजाशीच एक पिण्याच्या अमृतासमान थंडगार पाण्याचे टाके. तिथे
आम्ही थोडे ताजेतवाने होऊन परत फिरलो. तासाभरात म्हसोबाची खिंड आणि
कोळीवस्तीमार्गे ढवळे गावात उतरलो. कोळीवस्तीवर भात झोडण्याचे काम चालू
होते, त्याचे काही छान फोटो मिळाले.
परतीच्या वाटेत येता येता खोपडचा मोरझोत नामक धबधबा आणि उमरठे
गावात तानाजींची आणि शेलारमामांची समाधीचे दर्शन करुन कापडे गावातून
आंबेनळी घाट चढायला लागलो तेव्हा दुपारचे दीड-दोन वाजले होते. प्रतापगड
फाट्याला पुन्हा एकदा चिकनहंडी आणि बटररोटी अशी डोळेझाक ऑर्डर देऊन
आत्मशांती करवली. पुन्हा परतीच्या रस्त्यावर तोच सोपस्कार घडला.... डिस्कशन
= व्हॉट नेक्स्ट !!
इडल्या तशा ताज्याच होत्या पण चटणी फ्रीजमधली कालची होती. पण वरुन चहा गेल्यावर ती पोटातल्या पोटात गरम झाली. आज वाघोबांकडे गो-प्रो नावाचं खेळणं होतं, ते पाहता पाहताच भोर फाट्यावरुन वळालो की रस्ता कसा आपला एकदम ओळखीचा वाटायला लागतो. बंद काचांआडून थंडी डोळ्यांना जाणवत होती. निघताना एकमेव अव्हेलेबल असलेली तीन वर्षांपूर्वी गाडीत पडलेली एकमेव गाण्यांची सीडी सिस्टीममध्ये सरकावली आणि ती चालू व्हावी म्हणून हात जोडून धरले. तर काय आश्चर्य... सुरुवातच सुरेल अभंगांनी झाली. मग काय... माहोल जमायला उशीर थोडाच होणार. भाटघर धरण, मांढरदेवी फाटा, भोर चौकातला शिवाजी पुतळा, थोडे पुढे गेल्यावर नेहमी दिसणारे ते आदर्श वडाचे झाड, रोहिडा, रायरेश्वराचा रस्ता हे नेहमीचेच ओळखीचे गडी हातांत हात गुंफून पाठीशी उभे असल्याचा भास घडवत होते. कित्येकदा नीरा-देवघर धरणाच्या जलाशयाच्या साक्षीने वळणांची गुंफण विणत या रस्त्याने वरंध घाटातून कोकणात उतरलो असू पण दरवेळी काहीतरी नवीन गवसतंच. एका ठिकाणाहून छोटा ब्रेक घेऊन नटून थटून आलेल्या नारायणाचे जलाशयाच्या पार्श्वभूमीवर काही फोटो काढले आणि मागल्या वेळी दोन-चार-पाच करताना , कावळ्याच्या वाटेवर ज्या मामांकडे बॅगा टाकल्या होत्या तिथेच भजी आणि चहा आपलासा केला.
वरंध उतरुन गेलो की ढालकाठी नावाचं गाव लागते तिथून कांगोरी ऊर्फ मंगळगडाच्या पायथ्याला जाणार्या गावास डावीकडे वळालो. पिंपळवाडी विचारत विचारत आम्ही जात होतो. तब्बल अर्धा तास झाल्यावर आम्ही एकदाचे पिंपळवाडीच्या गोगावले वस्तीला पोचलो.तिथेच अम्याला आणि वाघाला ’वाघ मारायची" लागण झाली. त्यांचे ते सोपस्कार उरकल्यावर आम्ही रस्ता विचारुन घेतला. एक कच्चा गाडीरस्ता वर अर्ध्यापर्यंत जात होता. पण भैरवगडाचा अनुभव गाठीशी असल्याने आम्ही गाडी गोगावलेवस्तीच्या शाळेपाशीच लावली. पाणवठ्यावरुन पाणी भरुन घेतले आणि समोरच्या वाटेन वन-टू-वन-टू सुरु केले. घाटमाथा उतरुन आलो की कोकणातले किल्ले तसे कस काढतातच. घाम निघत होता, धाप लागत होती, पाणी रिचवत आम्ही वाट काटत होतो. पण कातळकड्याच्या खालचे मधल्या टप्प्याचे पठार काही येईना. माथा तर दिसतोय पण वाट सापडेना. मग काय... केला सुलतानढवा... आणि गाठले पठार. पठार होते मात्र सुंदर... नुकत्याच परत गेलेल्या पावसाने कमरेइतके वाढलेले गवत चढत्या वाटेसरशी छातीइतके आणि पुढे डोक्याइतके झाले होते. पठारावरुन कड्याच्या डाव्या अंगाने ठळक वाट वर कातळाच्या बगलेतून आडवी जाते आणि पुढे वर चढते. जंगल आणि कारवीच्या झाडीतून जाणारी वाट संपली की गडाचा पहिला दरवाजा. आणि त्यापलीकडे त्याचे माची.
दरवाजातून आत गेल्यावर लहानशी खिंड आणि डाव्या
हाताला विस्तीर्ण माचीची सोंड घुसली आहे. त्याच्या टोकाशी कांगोरीनाथाचे
मंदिर. वाटेवर जाताना उजवीकडे मोठे टाके. पाणी इमर्जनीमध्ये पिण्यायोगे
आहे. लहानशी घुमटी सोडली तर बाकी सगळं मंदिराचं पंधरावीस फुटी आवार उघडं
बोडकं. कधीकाळी बसवलेले पत्रे उडून गेलेत. आवारात स्वयंपाकाची काही भांडी
आहेत. म्हणजे मुक्काम करावा लागला तर सोय होईल. आपलं काम झालं की ती नीट
स्वच्छ करुन ठेवायची अशी अपेक्षा असते. घुमटीत काही नीट, काही भग्न मूर्ती,
अनेकांनी कांगोरीनाथाला वाहिलेले धातूचे घोडे, काही समया. तिथेच असलेल्या
बाटलीतल्या तेलाचा वापर करुन आम्ही तिथे दिवा लावला. थोडा आराम केला आणि
मंदिराच्या मागे असलेला बुरुज, तटबंदी पाहून परत बालेकिल्ल्याकडे निघालो.
माचीच्या टोकावरुन आम्ही मोहनगड, रायरेश्वराचे नखिंड, प्रतापगड अशी ओळखपरेड
घेत चंद्रगडही शोधण्याचा निष्फळ प्रयत्न केला
गेला. खिंडीत परत येऊन बालेकिल्ल्याच्या डाव्या अंगाने बालेकिल्ल्याकडे
जाणारी वाट धरली. ती वाट जिथून वर चढली होती तिथे दाट झाडी माजली होती.
पायात काही ठिकाणी पायर्या ठेचकाळत होत्या हीच काय ती योग्य वाटेवर
असल्याची खूण. डावीकडे एक मोठी बांधीव विहीर आहे. त्याच्यापुढे डोक्याएवढे
उंच गवत, झाडी आणि वाड्यांचे काही अवशेष ... सगळाच मामला दाट गवतात. सगळे
नीट पाहून घेतलं आणि परत फिरलो आणि खिंडीत येऊन थोडा आराम करुन पायथा
गाठला. येताना एके ठिकाणी गवताखाली दगड न दिसल्याने माझा पाय असा काही
मुरगाळला की असा काही विव्हळलो की किंकाळीचा आवाज पंचक्रोशीत घुमला असेल.
कळवळून तिथेच आडवा पडलो आणि जरा आराम घेतला. पुढचा उतार सगळा नीट सावकाश
पावलं टाकत उतरला आणि पुन्हा गोगावलेवाडीत पोचलो. शाळेशेजारील पाणवठ्यावर
फ्रेश झालो आणि शेजारच्या "सुपर मार्ट"मध्ये राजकुमारांच्या आवडीचे पेय
म्हणजे "थंपास" प्यायले. तिथे चिक्की आणि बिस्कीटे घेऊन आम्ही चंद्रगडाकडे
जायला महाडच्या दिशेने निघालो तेव्हा दुपारचे साडेतीन वाजले होते. सकाळी
खाल्लेल्या स्टीम्ड इडल्यांची एव्हाना फक्त स्टीम शिल्लक होती. महाडवरुन
पोलादपूरच्या दिशेने गाडी दामटली पण एक डोळा सदैव रस्त्याच्या कडेला कुठे
बरे हॉटेल दिसतेय का याकडे लागून होता. तसे दिसताच तिथे गाडी घालून मेनू
कार्डकडे न पाहता डोळे झाकून चिकन हंडी, बटर रोटीची ऑर्डर सुटलीदेखील.
पोटोबा शांत झाल्यावर पोलादपूरवरुन गाडी डावीकडे महाबळेश्वरच्या दिशेने
घातली, सावित्री धरणाच्या कडेकडेने जाणार्या रस्त्याने कापडे गावात येऊन
पोचलो. कापडे गावात थोडं मुक्कामासाठी वाण-सामान भरलं. त्यावरुन आठवलं घरी
वाण-सामान भरलं नाही म्हणून ट्रेकला निघतानाच टोमणे पडले आहेत. तर असो...
घरोघरी मातीच्या चुली !!!
चंद्रगडच्या पायथ्याचे गाव म्हणजे ढवळे.
कापडे गावातून ढवळे फाटा आहे. तो जातो नरवीर तानाजी मालुसर्यांच्या उमरठ
या गावातून. आम्हांला अर्थातच ते स्मारकही पहायचे होते. ढवळे गाव पंचवीस
किलोमीटर आणि पोचायला साधारण तासभर असा अंदाज धरुन आम्ही निघालो होतो. पण
रस्ता एवढा ओम पुरीछाप होता की ढवळ्याला पोचायला तब्बल दोन तास लागले. ढवळे
१२ किमी असा मैलाचा दगड पाहिला तेव्हाच सूर्य अस्तावला होता आणि हळूहळू
संध्याकाळचे धुके सभोवतालच्या दरीवर विळखा घालत होते. आम्ही सातच्या
सुमारास ढवळे गावात पोचलो, तेव्हा चांगलाच अंधार पडला होता आणि आमचा
मुक्कामास पौर्णिमेच्या रात्री ढवळी नदीचा काठ गाठण्याचा बेत फसला आणि
गावातल्या मंदिरातच झोपण्याचा शहाणा निर्णय झाला. ढवळे गावातल्या रवी
मोरेला शोधले आणि त्याच्या पडवीत जरा वेळ आराम करुन त्याच्या वडिलांशी
गप्पा झोडल्या. आख्खं आयुष्य जावळीचं जंगल पाहिलेला माणूस, गाठीला दांडगा
अनुभव, त्यात सार्या कुटुंबालाच भजनाचा मृदंगाचा ध्यास. मुंबई-पुण्यातले
मोरेंचे नातेवाईक, त्यांचे पोलिस-मिलिटरीतले सोयरे, जावळीतली जनावरं,
त्यांची विळी, कमरेचे अडकावणे अशा एकदम आडव्या-तिडव्या गप्पा मारुन
झाल्यावर आम्ही आमच्याकडचे मॅगी करुन घेतले आणि ते पोटात ढकलून जरा निवांत
होतो नाही तेच तांब्याभर दूध उकळून आमच्या समोर आलं. त्या पौर्णिमेच्या
दुधाळ चांदण्या रात्री साखर घातलेले ते दूध पिऊन आम्ही जे काही झिंगलो
म्हणता... विचारता सोय नाही.
01:45
त्रिंबकगड-दुर्गभांडार-अंजनेरी
लडाखनंतर विशेष अशी भटकंती काही घडलीच नव्हती. कॅमेरा आणि फोटोची
खाजही घरातच किंवा फारतर लक्ष्मीरोडला गणपती विसर्जनाची मिरवणूक शूट करुन
शांत केली होती. लडाखमुळे खरं तर खूप ट्रेक मिस झाले होते. परंतु हिमालयाचे
सौंदर्य आपल्या जागी आहे आणि सह्याद्रीचे राकट कड्यांचे सौंदर्य आपल्या
जागी. त्यातून नाशिक परिसर म्हणजे अनेक दुर्गशिल्पांचा खजिनाच. अर्ध्यावर
चढत गेलेले सौम्य ते मध्यम चढावाचे टप्पे आणि तिथून अचानक आकाशात उठलेले
ताशीव कातळकडे, त्याच ताशीव कड्याच्या पोटातून खोदलेली कुठेतरी लपलेली वाट,
ती चढून वर गेले की अनेकविध दुर्गशिल्पांचा अमाप खजिना, आश्चर्य वाटावं
अशा अनेक गोष्टी, नवल करावं तेवढं थोडं असं काहीसं सगळं... आता हेच वर्णन
धोडप, साल्हेर या किल्ल्यांना किती शोभतेय. तर अशी ही नाशिक परिसराची महती.
आता दोन दिवस जोडून मोहीम आखायची तर मग आजवर फक्त बागलाण भटकून चटक
लागलेली असताना नाशकाला डावलून कसे चालेल? हाच बेत मनात ठेवून यावेळी बेत
आखला होता त्रिंबकगड-दुर्गभांडार आणि अंजनेरी.
भिडू होते पुण्याहून अजय, सध्या ठाण्याची कर्मभूमी असलेला पुणेकर ध्रुव
(धुरड्या), केदार (केयो) आणि गजानान (गज्या). पुणे-नाशिक या भंगार
रस्त्याचा प्रवास नको आणि ठाण्यातून "जास्तीची मेजॉरिटी" झाल्याने
पुण्याहून शुक्रवारी संध्याकाळीच गाडी काढून ठाण्यात पोचलो. तिथे
धुरड्याच्या सध्या बॅचलर असलेल्या घरी मुक्काम ठोकून शनिवारी पहाटेच
मुंबई-नाशिक हायवेने सुट्ट्या-सुईईई करणार होतो. तत्पूर्वी रात्री ठाण्यात
बिट्टू-दा-धाबामध्ये जोरदार मेजवानी झोडण्यात आली आणि वरुन देवांगची
कुल्फीही हाणली गेली.
मुंबई नाशिक रस्ताही तसा एकदम मक्खन. गाडी कधी
शंभर-सव्वाशेच्या घरात पोचत होती तपास लागत नव्हता. इगतपुरी परिसर आम्हांला
एवढे दिवस का इकडे आला नाहीत असा जब विचारत होता. आता ध्रुव आलाय ठाण्यात
आणि त्याने खास आमच्यासाठी "होऊ दे खर्च" म्हणत ठाण्यात तब्बल २ बीएचकेचा
फ्लॅट (‘भाड्या’ने) घेतलाय मग आता रेग्युलर येऊ असं आश्वासन त्या
डोंगररांगांना देऊन घोटीगाव मागे सारले. घोटी-लेफ्ट-अप्पर वैतरणा धरणाच्या
कडेकडेने जाणारा रस्ता-हिरवीगार झालेली भातशिवारं. शाळेत चाललेली पोरं,
सकाळची लगबग असलेल्या टमटम आणि वडाप. अशा वातावरणात आम्ही तिथे आलो
म्हटल्यावर काय... आपल्या वायुदलानं सुद्धा आकाशात जेट स्मोकट्रेल्सची कमान
करुन स्वागत केलं. (कस्सं बरोबर समजतं त्यांना आम्ही आलोय ते) ;) घोटी,
वाकी, भावली अशी गावं मागे सोडत आम्ही निघालो. सोबतीला डावीकडे दूरवर
त्रिंगलवाडी, उजवीकडे कावनईची संगत.
पंधराच मिनिटांत अंजनेरीच्या बगलेतून निघून त्रिंबकला वळसा देत त्र्यंबकेश्वरमध्ये पोचलो. तद्दन तीर्थस्थान जसे असते तसेच दृश्य. टपर्यांची दुकानं,थोडीफार अस्वच्छता, भटकी कुत्री आणि सतरा गावचे भक्त. अर्थातच मंदिरात जाण्यात रस नव्हता. आमचा देव तर तिथे वर... डोंगरात वसलेला, शोऑफ भक्तांच्या गर्दीला कंटाळून. सकाळचे "जेवाय जेवाय जेवाय" व्हायचे असल्याने आधी ते काम केले. नाशिक फेम रस्सावडा, पाववडा आणि इतर काही खावून आम्ही त्रिंबकच्या पायथ्याला गाडी लावली. आजकाल कार असल्याने बरी सोय आहे. सगळंच कॅरी करावं लागत नाही. कॅमेरा, पाणी, टोपी आणि एखादे इमर्जन्सी खाणे एका पिट्टूमध्ये भरले की झाले काम. चढाई सुकर होते आणि गाढवओझेही टाळले जाते.
श्रावणमासी हर्षमानसी हिरवळ दाटे चोहिकडे
क्षणात येती सरसर शिरवे क्षणात फिरुनी ऊन पडे
थोडी चढण पार केल्यावर एका व्यापार्याने धर्मशाळा बांधलेली आहे. सध्या ती वापरात नसली तरी मुक्कामास योग्य अशीच जागा आहे. अगदी स्वयंपाकासाठी वेगळी खोली, महिलांना वेगळी खोली, समोर प्रशस्त पडवी अशी दुमजली इमारत. नक्कीच त्र्यंबकेश्वरला येणार्या भक्तांसाठी त्या काळी ही इमारत बांधलेली असावी. ती पाहून आम्ही पुढे निघालो. थोड्याच वेळात त्रिंबकच्या कातळात खोदलेल्या पायर्या सुरु झाल्या. त्रिंबकगडावरील ब्रह्मगिरी हेही तीर्थस्थान असल्याने वाटेवर बर्यापैकी गर्दी होती. पायर्यांवर पावसामुळे शेवाळले होते. जिथे हवे तिथे (आणि नको तिथेही) रेलिंग्ज लावलेले होते. शिवाय वाटेवर भाविक खायला टाकत असल्याने सोकावलेल्या माकडांचाही उपद्रव वाढला आहे. हातात काठी असली की त्यांना थोडा धाक असतो अन्यथा पाठीवरच्या सॅकवरही हल्ला करतात. तासभर चढाई करुन पहिल्या टप्प्यावर पोचताच सामोरा येतो तो गडाचा पहिला दरवाजा. सातवाहनांचा वारसा सांगणार्या अखंड कातळात कोरलेल्या पायर्या आणि अखंड कातळात कोरलेला दरवाजा. आपल्या जवळच्या जुन्नर भागातही अशा किल्ल्यांचे जिवधन, हडसरसारखे नमुने पाहण्यास मिळतात. या पायर्या चढून गेल्यावर माथ्यावर प्रशस्त सपाटी आहे. एवढे मोठे सपाट असूनही राबता किल्ला म्हणावा असे विशेष अवशेष आढळत नाहीत. थोडेफार घरांची जोती दिसतात आणि उजवीकडे थोडेफार तटबंदीचे अवशेष. मात्र पायर्या, दरवाजा मात्र अतिशय शाबूत आणि सुरेख. तिथे एका मामांकडे लिंबूपाण्याचा डोस घेऊन ताजेतवाने झालो आणि एकदम मळलेल्या वाटेने शिखराकडे जाता येते. समोर श्रावणाची स्वच्छ हवा असल्याने आजूबाजूचे अंजनेरी, त्र्यंबकेश्वर गाव स्पष्टपणे नजरेस येतात. शिखराच्या वाटेवर चढून गेलो की आपण माथ्यावर पोचतो आणि मग जाणवतो तो नाशिकचा सुप्रसिद्ध भर्राट वारा. अगदी चालता माणूस उडून जाईल असा. शिखरावरुन फोटो काढून आम्ही एका सोंडेच्या बगलेत असणार्या गोदावरी मंदिराकडे निघालो. तिथेही माकडांचा उपद्रव होताच. दर्शन घेऊन आम्ही कड्याला समांतर वाटेने जटा मंदिराकडे निघालो.
त्र्यंबकेश्वरच्या बाहेर पडलो आणि अंजनेरीच्या दिशेने कार काढली
तेव्हा दुपारचे तीन वाजत आले होते. अंजनेरी अर्धा ढगांत लपलेला होता.
सुर्यास्त अंजनेरीच्या माथ्यावरुन फोटोत बंदिस्त करायला मिळावा म्हणून
आम्ही घाई करत अंजनेरी पायथा गाठला. अंजनेरीच्या अर्ध्या उंचीवर असलेल्या
वनखात्याच्या तपासणीनाक्यापर्यंत गाडी जाते. फक्त रस्ता थोडा (!!??) खराब
आहे आणि ऑफरोड ड्राईव्ह, अपहिल ड्राइव्ह असं सगळं कसब लहानशा स्विफ्ट
गाडीवर आजमावून आम्ही तिथे पोचलो. तिथून पुन्हा पाठपिशव्या पाठुंगळी मारुन
आम्ही अंजनेरी चढायला सुरुवात केली. अगदी रेस अगेन्स्ट टाईम. तासभर लागला
पहिल्या पायर्यांपर्यंत पोचायला. या पायर्यांच्या मध्यावरच डावीकडे
कातळात जैन लेणी खोदलेली आढळली. हा चारपाच लेण्यांचा समूह असून आतमध्ये
अनेक सुंदर मूर्ती कोरलेल्या आहेत. सुर्यास्ताला माथा गाठायचा असल्याने
आम्ही ती लेणी परतीच्या वाटेवर पाहण्याचे ठरवले आणि पाय उचलून माथा गाठला.
माथ्यावर दूरवर पसरलेले हिरवेगार पठार आणि त्याच्या टोकाला एक अंजनीमातेचे
लहानसे मंदिर. शिवाय सुर्यास्ताच्या फोटोंचा भ्रमनिरास करणारा प्रसंग
म्हणजे दाटून आलेले कुंद ढग :-( . आता मुक्काम टाकणे एवढाच उद्देश उरला
होता. म्हणून तो प्रसिद्ध आश्रम शोधण्याच्या उद्योगाला लागलो. मंदिराच्या
मागे थोडेसे वर चढून गेलो की आणखी एक आश्चर्य आपली वाट असते. ते म्हणजे एक
नितळ पाण्याने काठोकाठ भरलेला तलाव. तलावाच्या बाजूने जाणार्या वाटेने
शिखराच्या डावीकडून पुढे पाचच मिनिटांवर तो दाट झाडीत आश्रम नजरेला पडला.
निबीड अरण्यात, गर्द वृक्षांच्या छायेत, माथ्यावर पानांच्या मधून येणार्या
बिलोरी झळाळीत कुण्या योग्याने हा आश्रम वसवला त्याला खरंच दाद द्यायला
हवी.
आश्रम आधी दिसतो आणि त्याच्याकडे जातानाच्या वाटेवर उजव्या
हाताशी अंजनेरीची प्रसिद्ध सीतेची गुहा अर्थात सीतागुंफा. दोन खोल्यांची ही
गुंफा असून भिंतींवर अनेक शिल्पे कोरलेली आहेत. त्या गुहेतही मुक्काम करता
येतो. पण त्या आश्रमात आधीच एक मोठा ग्रुप वस्तीला आला होता आणि खरा गड
अनुभवण्याच्या उद्देशाने गोंगाट टाळण्याचा प्रयत्न म्हणून आम्ही आधीच्याच
अंजनीमातेच्या मंदिरात मुक्काम टाकण्याचे ठरवले. आश्रमाच्या नळकोंडाळ्याशी
फ्रेश झालो, पाणपिशव्या भरल्या आणि मंदिराकडे माघारी पोचलो. तिथे मंदिर
झाडून घेऊन कोनाड्यातला दिवा पेटवला तशी ती गुहा उबदार प्रकाशाने उजळली.
गारठा वाढला होता. जेवणाला अजून वेळ असल्याने आम्ही उबदार स्लीपिंग
बॅगमध्ये पडून बराच वेळ गप्पा मारत होतो. बाहेर जो काही सुसाट वारा सुटला
होता तसा आजवरच्या आयुष्यात कधीच पाहिला नव्हता. माणसालाही सरळ उभे राहता
येणार नाही एवढा त्याचा जोर. दरम्यान त्या मंदिरात हिंदीभाषक ट्रकवरच्या
ड्रायव्हर-क्लीनरची एक जोडी आली. त्यांना अंधारात रस्ता सापडणार नाही
म्हणून अजय आणि ध्रुवने सुरक्षित आश्रमात नेऊन सोडले. ते परत आल्यावर आम्ही
जेवण उरकले आणि पुन्हा स्लिपिंग बॅगच्या उबेला शरण गेलो. दिवसभराच्या
शिणवट्याने गप्पा मारता मारता डोळा कधी लागला ते कळलेच नाही.
दुसर्या दिवशी मी सोडून बाकी मंडळी शिखरावर जाऊन आली. माथ्याला
एक लहानसे मंदिर आहे. मंडळी परतल्यावर सीतागुंफेजवळ सर्वांनी "सांगाती
सह्याद्रीचा"फेम पोजमध्ये एक एक फोटो काढून घेतला आणि ती जैन लेणी पाहून
पायथ्याला आलो. एका पुस्तकात वाचल्याप्रमाणे अंजनेरीच्या पायथ्याच्या गावात
प्राचीन हेमाडपंथी मंदिरे आहेत असं वाचलं होतं. उतरतानाच समोर खोर्याच्या
तळाशी ती हेरुन ठेवली होती. प्रत्यक्षात तिथे गेलो तर आम्ही खरंच अचंबित
झालो होतो. अतिशय सुंदर आणि सुबक प्रमाणबद्ध मूर्ती, विविध प्रकारचे एकूण
आठ मंदिरे, निबंध वाटावेत असे प्रचंड शिलालेख, मंदिरसंकुले असा प्रचंड मोठा
खजिना आढळला. तशीच पुरातत्त्वखात्याची अनास्थाही पाहण्यास मिळाली. कधीतरी
२००८ साली सर्वेक्षण केल्याच्या नोंदी काही शिल्पांवर आढळल्या आणि नंतर
मंदिराला कुंपण घालण्यापलीकडे विशेष काही संवर्धन केलेलं आढळलं नाही. एक
प्रचंड शिलालेख तर पालथा पडला होता, आम्हीच तो नीटनेटका करुन ठेवला.
तो सुंदर ठेवा आणि ट्रेकच्या इतर आठवणी, नाशिक स्टाईलचे डोंगर, कालचा पठारवरचा वारा, दुर्गभांडारची कातळभिंत, सरपटायला लावणारा अजब दरवाजा असे सगळे आठवतच आम्ही नाशिकमार्गे ठाण्याकडे जाणारा मक्खन रस्ता धरला. अर्थातच येताना एका ढाब्यावर चिकन तोडणे आणि पुढला ट्रेक कुठे यावर चर्चा झडणे हे सोपस्कार पूर्ण केले गेलेच.
थोडी चढण पार केल्यावर एका व्यापार्याने धर्मशाळा बांधलेली आहे. सध्या ती वापरात नसली तरी मुक्कामास योग्य अशीच जागा आहे. अगदी स्वयंपाकासाठी वेगळी खोली, महिलांना वेगळी खोली, समोर प्रशस्त पडवी अशी दुमजली इमारत. नक्कीच त्र्यंबकेश्वरला येणार्या भक्तांसाठी त्या काळी ही इमारत बांधलेली असावी. ती पाहून आम्ही पुढे निघालो. थोड्याच वेळात त्रिंबकच्या कातळात खोदलेल्या पायर्या सुरु झाल्या. त्रिंबकगडावरील ब्रह्मगिरी हेही तीर्थस्थान असल्याने वाटेवर बर्यापैकी गर्दी होती. पायर्यांवर पावसामुळे शेवाळले होते. जिथे हवे तिथे (आणि नको तिथेही) रेलिंग्ज लावलेले होते. शिवाय वाटेवर भाविक खायला टाकत असल्याने सोकावलेल्या माकडांचाही उपद्रव वाढला आहे. हातात काठी असली की त्यांना थोडा धाक असतो अन्यथा पाठीवरच्या सॅकवरही हल्ला करतात. तासभर चढाई करुन पहिल्या टप्प्यावर पोचताच सामोरा येतो तो गडाचा पहिला दरवाजा. सातवाहनांचा वारसा सांगणार्या अखंड कातळात कोरलेल्या पायर्या आणि अखंड कातळात कोरलेला दरवाजा. आपल्या जवळच्या जुन्नर भागातही अशा किल्ल्यांचे जिवधन, हडसरसारखे नमुने पाहण्यास मिळतात. या पायर्या चढून गेल्यावर माथ्यावर प्रशस्त सपाटी आहे. एवढे मोठे सपाट असूनही राबता किल्ला म्हणावा असे विशेष अवशेष आढळत नाहीत. थोडेफार घरांची जोती दिसतात आणि उजवीकडे थोडेफार तटबंदीचे अवशेष. मात्र पायर्या, दरवाजा मात्र अतिशय शाबूत आणि सुरेख. तिथे एका मामांकडे लिंबूपाण्याचा डोस घेऊन ताजेतवाने झालो आणि एकदम मळलेल्या वाटेने शिखराकडे जाता येते. समोर श्रावणाची स्वच्छ हवा असल्याने आजूबाजूचे अंजनेरी, त्र्यंबकेश्वर गाव स्पष्टपणे नजरेस येतात. शिखराच्या वाटेवर चढून गेलो की आपण माथ्यावर पोचतो आणि मग जाणवतो तो नाशिकचा सुप्रसिद्ध भर्राट वारा. अगदी चालता माणूस उडून जाईल असा. शिखरावरुन फोटो काढून आम्ही एका सोंडेच्या बगलेत असणार्या गोदावरी मंदिराकडे निघालो. तिथेही माकडांचा उपद्रव होताच. दर्शन घेऊन आम्ही कड्याला समांतर वाटेने जटा मंदिराकडे निघालो.
जटा मंदिराच्या मागे जी मळलेली वाट जाते तीच पुढे दुर्गभांडार
या त्रिंबकच्या जोडकिल्ल्याकडे. फार कमी लोकांना हे अखंड कातळात कोरुन
बनवलेले अनोखे दुर्गशिल्प ठाऊक आहे. जटामंदिर पाहून यात्रा संपली असा समज
करुन परत फिरतात. तसेच आजही घडत होते. पण आमची तीर्थयात्राच वेगळी. खरी
यात्रा तर आता सुरु झाली होती. आम्ही जटामंदिराच्या मागल्या टाक्यातून पाणी
भरुन घेतले आणि त्या एकांती वाटेवरुन मागचा रस्ता धरला. अतिशय निसरड्या
वाटेवर आम्ही चालत होतो तरी कमरे-छाताडाइतक्या वाढलेल्या गवतामुळे ते जाणवत
नव्हते. रानफुलांनी बहरलेली वाट जास्त वापरात नसल्याने झाडीही बरीच वाढली
होती. त्या फुलांच्या ताटव्यांतून चालताना थकवा असा जाणवतच नव्हता. वीस
मिनिटांतच आम्ही कड्याच्या एका टप्प्याच्या टोकाशी पोचलो तरी किल्ल्याचा
दगडही दृष्टीस पडेना. समोर दिसली फक्त समोर खाली एक कातळभिंत त्याच्या
टोकाला समोरच्या कातळात जाणारे एक तीन फुटी भगदाड. पण तेथपर्यंत पोचायला
वाटच दिसेना. पुन्हा थोडे मागे येऊन पुसट झालेली डावीकडे गेलेली वाट घेतली
आणि समोर दिसले ते अभूतपूर्व.
अतिशय अरुंद अशा खाली उतरत जाणार्या पायर्या. अगदी अंधारात गेलेल्या, पाताळात नेतात की काय असेच वाटावे. त्यांची रजना तरी किती अनोखी. आम्ही अगदी त्याच्या माथ्यावर आठ-दहा फुटांवर होतो तरी दिसल्या नाहीत. दुर्गरचनेचा अदभुत आविष्कार. त्या पंचावन्न पायर्या उतरत गेलो की समोर दिसतो तो दुसरा एक आविष्कार. अगदी माणूस जाताना सरपटतच जावा अशी रचना केलेला दरवाजा. म्हणजे किल्ल्याच्या संरक्षणासाठी आठ-दहा वर्षांचं पोर जरी तलवार घेऊन पलीकडे बसवलं तरी एकजण किमान चार तास किल्ला लढवील. सरपटताना आली मान बाहेर की चालवा तलवार, एवढा सोप्पा कारभार. तिकडे धड आणि इकडे मुंडक्यांचा ढीग. त्या रचनाकाराला मनोमन सलाम करुन आम्ही त्या निरुंद कातळभिंतीवर पोचलो. दोन्हीकडे एकदम सरळ खाली सुटावलेले तीन-चारशे फूट कडे आणि पाच-सात फुटी निरुंद नैसर्गिक भिंत. तुच्यावरुन चालत गेलो की समोर तसाच एक दुसरा दरवाजा. त्यातून घुसून तशाच चाळीस-पंचेचाळीस पायर्या चढून आपण किल्ल्याच्या दुसर्या कड्याच्या पोटात पोचतो. तिथे माथ्यावरुन जाऊन टोकाशी असलेल्या बुरुजावर पाचच मिनिटांत पोचतो.
अतिशय अरुंद अशा खाली उतरत जाणार्या पायर्या. अगदी अंधारात गेलेल्या, पाताळात नेतात की काय असेच वाटावे. त्यांची रजना तरी किती अनोखी. आम्ही अगदी त्याच्या माथ्यावर आठ-दहा फुटांवर होतो तरी दिसल्या नाहीत. दुर्गरचनेचा अदभुत आविष्कार. त्या पंचावन्न पायर्या उतरत गेलो की समोर दिसतो तो दुसरा एक आविष्कार. अगदी माणूस जाताना सरपटतच जावा अशी रचना केलेला दरवाजा. म्हणजे किल्ल्याच्या संरक्षणासाठी आठ-दहा वर्षांचं पोर जरी तलवार घेऊन पलीकडे बसवलं तरी एकजण किमान चार तास किल्ला लढवील. सरपटताना आली मान बाहेर की चालवा तलवार, एवढा सोप्पा कारभार. तिकडे धड आणि इकडे मुंडक्यांचा ढीग. त्या रचनाकाराला मनोमन सलाम करुन आम्ही त्या निरुंद कातळभिंतीवर पोचलो. दोन्हीकडे एकदम सरळ खाली सुटावलेले तीन-चारशे फूट कडे आणि पाच-सात फुटी निरुंद नैसर्गिक भिंत. तुच्यावरुन चालत गेलो की समोर तसाच एक दुसरा दरवाजा. त्यातून घुसून तशाच चाळीस-पंचेचाळीस पायर्या चढून आपण किल्ल्याच्या दुसर्या कड्याच्या पोटात पोचतो. तिथे माथ्यावरुन जाऊन टोकाशी असलेल्या बुरुजावर पाचच मिनिटांत पोचतो.
हा बुरुजदेखील अखंड कातळात कोरलेला. बुरुजात उतरायला
वाट आहे, इथे जरा जपूनच गेलो. कारण डाव्या हाताला खोल दरी आहे. बुरुजावरुन
उजवीकडे खाली ब्रह्मगिरी, गंगाद्वाराचे दर्शन होते. समोर हरिहर (हर्षगड)
आणि बसगडाचेही दर्शन घडते. बास संपला किल्ला. रुढ अर्थाने खरं तर किल्ला
म्हणावा असे अवशेष म्हणजे एक कोरीव मारुतीची मूर्ती आणि खोदीव पायर्या,
सरपटत जावे लागेल असा दरवाजा. विशेष काहीच नाही, पण विशेष बरंच आहे.
संरक्षणासाठी सज्ज दरवाजा, पायर्या आणि अरुंद भिंतीचा नैसर्गिक आविष्कार.
एवढा सुंदर किल्ला प्लान केल्याबद्दल ध्रुवने मला तिथल्या तिथे एक सिक्रेट
बक्षीस जाहीर करुन टाकले. (जे अजून दिलेले नाही). ते सगळे मनःचक्षूंमध्ये
साठवून आम्ही परत फिरलो. पुन्हा फुटाफुटाच्या
छातीवर येणार्या पायर्या, दरवाजातून सरपटणे असं करत अलीकडल्या
कड्याशी आलो. तब्बल सात वर्षांनी फुलणारी कारवी इथे बहरली होती. अर्थातच
कॅमेरे सरसावून फोटो काढले. नंतर आल्या वाटेने परत न जाता कड्याच्या
डावीकडून येणारी, त्याला पूर्ण वळसा घालून जाणारी पुसट पायवाट पकडली.
अर्थात ही वाट नवख्या ट्रेकर्ससाठी नाही. अतिशय अरुंद म्हणजे काही ठिकाणी
फक्त फूट असलेली वाट फक्त उंचीला आणि खोल दरीच्या दृश्याला सरावलेल्या
डोळ्यांचीच. त्या वाटेने पुन्हा शिखर चढण्याचा त्रास वाचल्याने आम्ही
अर्ध्या तासातच लिंबूपाणी असलेल्या हॉटेलवजा टपरीवर पोचलो. पुन्हा तिथे
ताजेतवाने होवून माहिती घेतली असता समजले की खाली त्या धर्मशाळेच्या मागे
एक मोठे विहीर आहे. परतीच्या वाटेवर झरझरा पाय उचलत आम्ही ती पिण्याच्या
पाण्याची विहीर पाहून तासाभरात पायथा गाठला. आता पुढे आमचा मनसुबा होता
अंजनेरीचा माथा गाठून मुक्काम टाकण्याचा. पुन्हा त्याच त्र्यंबकेश्वरच्या
हॉटेलात जेवण करुन घेतले. मुक्कामात अधिक स्वयंपाक रांधून अधिक श्रम न करता
लगेच खाता येईल असा सुका खाऊ आणि भरपूर फळे बॅगांमध्ये टाकली.तो सुंदर ठेवा आणि ट्रेकच्या इतर आठवणी, नाशिक स्टाईलचे डोंगर, कालचा पठारवरचा वारा, दुर्गभांडारची कातळभिंत, सरपटायला लावणारा अजब दरवाजा असे सगळे आठवतच आम्ही नाशिकमार्गे ठाण्याकडे जाणारा मक्खन रस्ता धरला. अर्थातच येताना एका ढाब्यावर चिकन तोडणे आणि पुढला ट्रेक कुठे यावर चर्चा झडणे हे सोपस्कार पूर्ण केले गेलेच.
01:25
लडाख ड्रीम्स-४ (पॅंगॉन्ग-त्सोमोरिरी-त्सोकर)
कुठल्याही फोटोग्राफरच्या लडाख ड्रीम्सचा
क्लायमॅक्स म्हणजे पॅंगॉन्ग त्सो (अर्थात पॅंगॉन्ग तलाव), त्सो-मोरिरी आणि
त्सो-कर. आरशासारखा लख्ख निळा जलाशय, अगदी हात लावला तरी फाऊल होईल अशी
स्थिरता, वरती विविध टेक्श्चर असलेली पर्वतरांग आणि त्याच्या वर असलेले
अथांग निळे आकाश, त्यावर ढगांची वेलबुट्टी. आज आम्ही त्या स्वप्नांच्या
दुनियेत पोचणार होतो. पण आधीच कप्ल्पनेचे इमले बांधण्यात अर्थ नाही,
त्यासाठी वेळेत तिथे पोचायला हवे. पॅंगॉन्ग ते लेह हे अंतर अंदाजे
सव्वादोनशे किलोमीटरचे. पण आधीच्या भागात सांगितल्याप्रमाणे लडाखमध्ये
अंतर किलोमीटरपेक्षा तासांत मोजले जाते. आजही आमचे सारथ्य सेवांग
दोरजीभाईकडेच होते. त्याच्या अंदाजानुसार पॅंगॉन्गला पोचण्यासाठी सकाळी
नऊला निघालो तर दुपारचे तीन वाजणार होते.
लेहच्या बाहेर पडल्यावर वीस किलोमीटर अंतरावर आमच्या प्लॅनमध्ये नसताना थिकसे गोम्पा दुरुन सुंदर दिसला म्हणून दोरजीभाईला गाडी तिकडे घ्यायला लावली. पण अगदी त्याचं फलित झालं. थिकसे गोम्पा हा एका टेकडीवर वसलेला लेह आणि परिसरातला सर्वात सुंदर गोम्पा असून ल्हासाच्या पोटला पॅलेसची (दलाई लामांचे अधिकृत निवासस्थान) प्रतिकृती आहे. लेह परिसरातील ही सर्वात मोठी गोम्पा. विविधरंगी दालनं, मंडप, प्रार्थनाकक्ष,भित्तिचित्रे यांबरोबरच हे ठिकाण प्रसिद्ध आहे ते पन्नास फुटी मैत्रेय बुद्धाच्या पुतळ्यासाठी. माझ्या मते ही बुद्धमूर्ती जगातील सर्वात सुंदर मर्ती असावी. पद्मासनात बसलेल्या या मूर्तीच्या चेहर्यावरील भाव, डोळ्यांतील अथांग निर्मळ शांतता, चर्येचे तेज आपणांस एका वेगळ्यात विश्वात घेऊन जाते. या गोम्पाचा परिसरही असाच अतिशय सुंदर. आकाशी भिडलेला ध्वजस्तंभ, गोम्पाचा शांत धीरगंभीर परिसर, नामजप करत फिरणारे भिक्खू, आवाराला असलेली सुंदर रंगीत चित्रे चितारलेल्या पुरातन सीमाभिंती, त्यापलीकडील सिंधू नदीचे खोरे आणि दूरवरील हिमालयाच्या रांगा. भान हरपून पहावं असंच.
थिकसे पाहून आम्ही उपशीच्या चौकात आलो. नाक्यावर आल्यावर लगेच बीआरओची चौकी आहे. तिथे आपले परमिट्स दाखवणे वगैरे सोपस्कार करावे लागतात. इथून पुढला रस्ता पुन्हा घाट चढत जातो. सिंधू नदीच्या खोर्यातून एक हिमालयाची रांग चांग-ला (चांग खिंड) ओलांडून चांगथांग खोर्यात जातो. चांग-ला ही जगातील दुसर्या क्रमांकाची सर्वाधिक उंचावरील खिंड आहे (पहिला क्रमांक खारदुंग-लाचा). चांग-ला टॉपला पोचलो तेव्हा लख्ख ऊन पडले होते, त्यामुळे थंडीचा त्रास नव्हता. शिवाय आता वातावरणाचा सराव झाल्याने तोही त्रास झाला नाही. तिथे एक स्पॅनिश तरुण भेटला जो लंडनहून निघून अफगाणिस्तानमार्गे लडाखमध्ये आला आणि पुढे श्रीलंका-व्हिएतनामला जाणार होता. त्याच्याशी थोड्या गप्पा मारल्या आणि पुढे निघालो. पुढला टप्पा होता टांगत्से (तांगत्से) चौकीवर पोचण्याचा. टांगत्से इथे सेनादलाचा तळ आहे. पुढे बराचसा त्यांचा प्रभाव जाणवतो. टांगत्से इथे पुन्हा परमिट्स दाखवून नोंद करुन आपण जसे पुढे सरकतो तसा आसपासचा परिसरातला बदल जाणवायला लागतो. एकदम अंगावर आलेले पर्वत आणि त्याच्या खाली खोर्यात पाणथळ जागा. त्यांच्या कडेकडेने तयार केलेले दुर्गम रस्ते. पाणथळ जागी काही ठिकाणी मैदानात उगवलेले गवत,त्यावर चरणार्या पश्मीना मेंढ्या. इथूनच दूरवर पॅंगॉन्गचे पहिले दर्शन घडते. परंतु मधल्या खोर्यातून नदीच्या कधी या काठावरुन तर कधी त्या काठावरुन प्रवास करत साधारण वीसेक किलोमीटरचा प्रवास बाकी असतो. त्यातच रस्त्याला छेदून वाहणारे प्रवाह. उंचावरील बर्फ वितळल्यावर त्याचे प्रवाह रस्त्यावरुन वाहू लागतात आणि ते एखादी गाडी वाहून घेऊन जाऊ शकतील एवढे तीव्र असतात. त्यातल्याच एका नाल्याचे नाव पागल नाला. म्हणजे दिवसातला उत्तरार्धातला ठराविक वेळ तो एवढ्या जोराने वाहत असतो की त्यातून गाड्या पुढे जाऊ शकत नाहीत. म्हणून पॅंगॉन्गला पोचण्यासाठी सगळ्या गाड्या तो नाला दुपारी चार वाजण्यापूर्वी पार करतात. खिंडीतून जसे आम्ही मैदानी प्रदेशात आलो तसा पॅंगॉन्गचा विस्तीर्ण जलाशय नजरेच्या टप्प्यात आला. तेच स्वप्न जे आम्ही पाहिले होते. तोच निळा रंग, तसेच ढग, तोच संथ जलाशय, तसेच काठावरुन जाणारे रस्ते आणि तसेच जलाशयाच्या दर्पणात आपले रुपडे न्याहाळणारी समोरची गिरीशिखरे. अगदी लडाख ड्रीममध्ये पाहिले होते तसेच.
पॅंगॉन्ग तलाव हा "थ्री इडियट्स" या चित्रपटामुळे अधिक प्रसिद्ध झालाय,लडाखला येणार्या प्रत्येक पर्यटकाला तो पहायचाच असल्याने तिथे बर्यापैकी वर्दळ होती. तलावाच्या काठाशी मनसोक्त फोटो काढून झाल्यावर आम्ही मुक्कामाच्या ठिकाणी पोचलो. जोरदार वारा सुटला होता आणि आमच्या मुक्कामाची सोय आज रात्री तलावाच्या काठी तंबूंमध्ये केली होती. सामान तंबूत टाकून आम्ही तलावाच्या दृष्याचा आनंद आणि चहाचा आस्वाद घेत त्या भन्नाट वार्यात सुर्यास्ताची वाट पाहत होतो. जसा दिवस कलला तसा तलावाच्या पाण्याचा रंग पालटू लागला. आम्ही बसलेल्या सृष्टीच्या त्या विशाल नाट्यगृहाचा पडदा वर गेला, तिसरी घंटा झाली तसे आधी निळसर भासणारे पाणी आता अगदी गडद निळे दिसू लागले. समोरची शिखरं कलत्या सुर्याच्या सोन्यात झळाळू लागली. मागे हिमाच्छादित शिखरांवर सोनेरी मुकुट दिसू लागले. ढगांची ये-जा सुरु झाली. आकाशात रंग उधळले गेले. तलावाच्या पार्श्वभूमीवर पक्ष्यांचे थवे उडू लागले. मिनिटागणिक आकाशाचे, तलावाचे, शिखरांचे रंग पालटत होते. कॅमेर्यात काय साठवू आणि मनःचक्षूंना किती तृप्त करु अशी द्विधा अवस्था झाली. शेवटी जमेल तसे कॅमेर्यात आणि उरलेले मनात साठवून आम्ही पसारा आणि सुर्याने आपली भैरवी आवरली. रात्रीच्या जेवणाच्या वेळी इतर गोष्टींपेक्षा आजच्या महानाट्याचीच चर्चा रंगली होती. पॅंगॉन्ग हे आकाशनिरीक्षणासाठी अतिशय सुयोग्य ठिकाण आहे. सुर्यास्ताचा काही वेळ सोडल्यास आकाश निरभ्र होते आणि हजारो तारकामंडले आपली सुरेख रांगोळी त्या विस्तीर्ण पटलावर रेखतात. शहरात कधीही न पाहिलेली आकाशगंगाही इथे साध्या डोळ्यांनी दिसू शकते. त्याच वातावरणाचा उपयोग करुन घेण्याच्या दृष्टीने सरकारने इथून पुढे साठ किलोमीटरवर हानले या जागी आकाशनिरीक्षण दुर्बिण उभारली आहे. देशोदेशीचे संशोधक तेथे खास परवानगीने येऊन अभ्यास करत असतात. आम्ही रात्रीच्या तारकामंडलाचे काही फोटो काढले. रात्री अचानक वार्याचा जोर वाढला,बोचरे वारे झोंबू लागले. तंबूही उडून जातील की काय अशी भीती वाटावी असा सोसाट्याचा वारा सुटला. उबदार पांघरुण घेऊन आम्ही त्या रात्री बराच वेळ गप्पा मारत जागे होतो. दुसर्या दिवशी आम्ही पोचणार होतो त्सो-मोरिरीला.
पॅंगॉन्गहून त्सोमोरिरीला पोचण्यासाठी खरं तर एक शॉर्टकट रस्ता आहे. परंतु तो भारत-चीन सीमेच्या फार जवळ असल्याने त्यासाठी विशेष परवानगी आवश्यक असते आणि गेल्या काही महिन्यांत पॅंगॉन्ग परिसरात चिनी सैनिकांनी केलेल्या अतिक्रमणामुळे ती देणे बंद झाले आहे. त्यामुळे दुसर्या दिवशी पुन्हा उपशीला उलट जाणे आणि मग वळसा घालून त्सोमोरिरीला पोचणे क्रमप्राप्त होते. त्सोमोरिरीपर्यंतचा प्रवास बारा तासांचा होता. आणि वेळेत पोचण्यासाठी लवकर निघणे गरजेचे होते. अधिक उशीर हऊ नये म्हणून आम्ही पहाटे साडेतीनलाच उठून निघालो. वाटेत चांग-लाच्या आसपास थांबून हिमालयन मॉरमॉटचे फोटो काढले आणि चांग-लामार्गे उपशीला पोचलो तेव्हा सकाळचे नऊ वाजले होते. बरेच वेळा आम्ही खाण्याची वेळ मारुन नेत होतो किंवा वेळ साधली तर खायला धड मिळत नसे. फक्त नूडल्स किंवा एखाद्या भाताच्या प्रकाराचा पर्याय समोर दिसे, त्याने भूक मरुन जाई. पण उप्शीला अस्सल पंजाबी पराठ्यांचं हॉटेल सापडल्यानं आम्ही सर्वांनीच आडवा हात मारला.
मनसोक्त फोटो काढून आम्ही पुन्हा हॉटेलमध्ये परतलो तेव्हा हवामान खराब झाले होते. त्या रात्री मुसळधार पाऊस झाला. कडाक्याची थंडी पडली तसे आपण हॉटेलमध्ये खोल्या घेऊन शहाणपणाच केला आहे याची जाणीव झाली. दुसर्या दिवशी सकाळी जाग आली तेव्हा पूर्वेकडील शिखरे उगवत्या प्रकाशात झळाळली होती, ढगांच्या फटीतून आडून त्यांचे दर्शन घडत होते. चकचकीत प्रकाश पडला होता. सगळं आवरुन आम्ही त्सो-मोरिरीच्या आसपास फिरुन आलो. काल पाहिलेला तलाव आणि आजचा तलाव काहीसा वेगळाच भासत होता. आज कुणीतरी त्यात शाईची नदीच सोडली की काय असे निळेशार पाणी. पलीकडील हिमशिखरांवर ताजा बर्फ पडला होता. तो उन्हात चकाकत होता. लडाखी प्रार्थना ध्वज वार्यावर फडफडत होते. ते सगळे कॅमेर्यात बंदिस्त करुन आणि मनावर कोरुन आम्ही त्या परिसराचा निरोप घेतला.
आता परतीचा प्रवास सुरु केला होता. परतीच्या रस्त्यावर त्सोकर तलावाचे दर्शन घडले. विस्तीर्ण मैलोनमैल पसरलेला मैदानी प्रदेश, कुठेही उंचवटा किंवा खड्डा नाही. नजर जाईल तेथपर्यंत फक्त गवताळ मैदान आणि खुरटी झाडी. त्याच्या मध्यावरुन जाणारा कच्चा रस्ता. स्वप्नांतून, आमच्या लडाख ड्रीम्समधून जाणारा.
परतीच्या प्रवासात येताना आम्ही पुन्हा मोरेय प्लेन्स, पांग, पद्मा आंटीची भेट, गटा लूप्स, दारचा-ला, झिंगझिंगबार, जिस्पा असं करत आम्ही पुन्हा केलॉन्गला पोचलो तेव्हा आमचे लडाख ड्रीम उरकत आले होते. घर वाट पाहत होते. केलॉन्गला रात्री पाठ टेकली तेव्हा उद्या मनाली-दिल्लीमार्गे घराची ओढ लागली होती. मनालीला पोचलो तेव्हा आकाशाचे रंग विटल्यासारखे दिसत होते. लडाखी निळा रंग जाऊन फिके पडले होते. लडाख ड्रीम संपल्याची ती खूण होती.
01:20
लडाख ड्रीम्स-३ (लेह-खारदुंगला-नुब्रा-डिस्किट-हुंडर-आलची-लामायुरु)
लेहमध्ये पोचल्या पोचल्या आधी काय केले असेल तर पोटभर खाऊन
घेतले. गेले दोन दिवस मिळेल ते, मिळेल तसे नूडल्स, मॅगी, पराठा यावरच चालले
होते. लेहच्या बाजारपेठेत मध्ये अगदी व्यवस्थित सर्व प्रकारची हॉटेल्स
आहेत. त्यामुळे आता एकदम थ्री-कोर्स मेनू जेवण मिळाले आणि नंतर
संध्याकाळपर्यंत मस्त ताणून दिली. जाग आली तेव्हा पाच वाजले होते.
लडाखमध्ये सुर्यास्त हा अगदी उशिरा होतो. साधारण साडेसातला वगैरे. आम्ही
राहत असलेल्या चांग्स्पा या भागातही पर्यटकांची बरीचशी वर्दळ होती. शिवाय
आसपास चांगली सगळ्या प्रकारचे मेनू देणारी हॉटेल्स आणि खरेदीसाठी दुकाने.
गिर्यारोहणाचे साहित्य, ट्रेकिंग सॅक्स, जॅकेट्स, काश्मिरी शाली, वूलन कपडे
असे सर्वकाही लेहमध्ये बाहेरच्या जगापेक्षा स्वस्तात मिळते. फ्रेश
झाल्यावर पहिले काम केले ते तेन्झिनला भेटून एक दिवस वाया गेल्याने
बिघडलेला ट्रिपचा प्लॅन पुनःश्च हरिओम करुन आखणे, आणि तेही एकही ठिकाण मिस न
करता. शिवाय त्याने केलेली विविध ठिकाणच्या हॉटेल्सची बुकिंग्ज आणि
तारखांचा हिशोबदेखील बोंबलला होता. पण आमच्या हावरट फोटोग्राफर
मित्र-मैत्रिणींना एकही ठिकाण मिस करायचे नव्हते. तलाव, आर्किटेक्चर,
गोम्पा, बौद्ध भिक्खूंचे पोर्ट्रेट्स, वाइल्डलाईफ, पक्षी, नाईट फोटोग्राफी,
सुर्यास्त सगळंच हवं होतं. त्यामुळे मी आणि चैतन्यने अर्धातास तेन्झिनसमोर
डोकेफोड करुन नवा सर्वसमावेशक असा प्लॅन मिळवला. आणि सगळं फायनल झाल्यावरच
तेन्झिनसाठी खास पुण्याहून नेलेलं बाकरवडीचं पार्सल त्याच्या हवाली केलं.
ते पाहून ऑफिसच्या बाहेरुन चालणार्या एका बयेनं "व्हेअर कॅन बाय धिस?" असं
आत येऊन विचारलं. आम्ही "पुणे" असं उत्तर दिल्यावर एवढंसं तोंड करुन
निघून गेली बिचारी. तोवर आमची बाकी मंडळी आवरुन बाहेर आली होती.
तेन्झिनच्या ओळखीने तिथल्या बाजापेठेत फिरुन बरीच मोठी शॉपिंग लिस्ट
हातावेगळी केली. रात्री उशिरापर्यंत खिसे हलके आणि पिशव्या जड होत गेल्या.
दुसर्या दिवशी सकाळी आमचा नुब्रा व्हॅलीचा बेत होता. टॉम आणि
त्याच्या सोबतची गाडी अजूनही दुरुस्त न झाल्याने तेन्झिनने नवी कोरी इनोवा
(आमच्या भाषेत इनो- व्वा वा !) आमच्यासाठी बुक केली. नवीन ड्रायव्हरसह...
आता या भिडूचं नाव होतं सेवांग दोरजी, आमच्यासाठी फक्त दोरजी. नुब्राचा
रस्ता होता रस्ता जगप्रसिद्ध अशा खारदुंग-ला म्हणजे वर्ल्ड्स हायेस्ट
मोटरेबल रोड अर्थात जगातील सर्वात उंचीचा रहदारीचा रस्ता. लेह शहराच्या
बाहेर पडलो की लगेचच हा घाटरस्ता वर वर चढत जातो. पुढे साऊथ पुल्लू नावाचं
लष्कराचं चेकपोस्ट आहे. अर्थातच तिथे आपले इनरलाईन परमिट दाखवणे आलेच.
नुब्रा आणि श्योक खोर्यांना लेहशी जोडणारा हा संपूर्ण रस्ता जगातील
सर्वोच्च युद्धभूमी सियाचीनकडे जाणारा असल्याने कायम कडेकोट बंदोबस्तात
असतो. लष्कराचे अस्तित्त्व पावलोपावली जाणवते. तेवढीच मेहनत रस्ता कायम
सुरू ठेवणासाठी घेतली जाते.खरं तर खारदुंग-लाच्या उंचीवर, म्हणजे १८,३८० फुटांवर वीस मिनिटांपेक्षा अधिक वेळ थांबू नये असा फलक लावला आहे. आमचाही प्लान तसाच होता. फक्त पाच मिनिटांत फोटो काढून निघायचे होते. पण नियतीला आणि बॉर्डर रोड ऑर्गनायझेशनलाही ते मंजूर नसावे. सर्वोच्च खिंडीच्या आधीच्या वळणावरच त्यांनी सुरुंग लावून खडक फोडणे सुरु केले होते. सगळी वाहतूक दोन्ही बाजूंनी बंद करुन त्यासाठीचं ड्रिलिंग करणे, सुरुंगाचे डायनामाईट त्यात भरणे अशी कामं चालू होती. सोबत एका गाडीत मुंबईचा मराठी ग्रुप होता. पण त्यांचा एवढा गोंधळ चालला होता की आम्हांलाच लाज वाटू लागली. संताप होत होता. गाडीत जाऊन मेकप काय करुन येतील, मग चित्रविचित्र हावभाव करुन फोटो काय काढतील, लष्कराच्या कामावरुन शेरे काय मारतील. त्यातल्याच एका श्रीमतींनी तिथे असलेल्या लष्करी इंजिनियरला टोमणा मारला "पाच मिनट रुकने से आप का क्या जाता? तो हम आगे निकल नही जाते?" पण इंजिनियरही बेरकी निघाला. त्याने मॅडमना वर सुनावले "देश की तरक्की में आप वो पाच मिनट भी नही दे सकते क्या?" मॅडमची बोलतीच बंद झाली. आम्ही मात्र त्याच्याशी गप्पा मारत, त्याच्या ट्रेनिंगची, मुलाबाळांची चौकशी करत संवाद साधत होतो. इंजिनियर ओ.पी. देवासी त्याचं नाव. पुण्याच्या सीएमईला ट्रेनिंग झाल्यानं तोही खुश होता. त्याच्याशी गप्पा मारता मारता आम्ही त्यांच्या दिनचर्येबद्दल जाणून घेतले. रोज पहाटे ड्युटीवर आलं की सगळ्या तीस किलोमीटर घाटाची पाहणी करायची. सगळीकडेच ठिसूळ खडक आहे, त्यात वितळणार्या बर्फाच्या पाण्याचे प्रवाह. जिथे दरड कोसळली असेल ती बाजूला करायची, रस्त्याच्या वरच्या अंगाशी जे धोकादायक खडक ते सुरुंग लावून फोडायचे, रस्ता क्लियर करुन घ्यायचा असं त्यांचं रोजचं काम. सकाळी ड्यूटीवर येण्याची वेळ ठरलेली, परत क्वार्टरमध्ये जाण्याची नाही. कडाक्याची थंडी आणि वरुन तापणारे ऊन अशा विषम परिस्थितीत बजावले जाणारे कर्तव्य. त्यामुळे रापलेले चेहरे. "छुट्टी से वापस आते है तो हम भी आपके जैसे गोरे चिट्टे होते है" या एकाच वाक्यात तिथल्या भीषण हवामानाची कल्पना येत होती. त्याही परि्स्थितीमध्ये आपल्याशी संवाद साधणारे, मदत करणारे, हवं नको ते पाहणारे जवान पाहून त्यांना मनोमन एक सॅल्युट ठोकला. अर्थात सगळी वाहतूक थांबवली गेल्याने अडकलेल्या प्रवाशांना काही त्रास तर होत नाही ना हे पाहत एक आर्मी मेडिकल कोअरचा डॉक्टर राऊंड मारुन गेला. अत्यवस्थ प्रवाशांसाठी सोबत ऑक्सिजन सिलिंडरही आणि मास्क होता. त्या वातावरणाचा अर्थात आम्हांलाही थोडा त्रास झालाच. त्यात नीट जेवण नाही. प्रत्येकाचं डोकं चढलं होतं. काहींना उलट्या वगैरे झाल्या. टॉयलेट्सची सोय नव्हती. स्त्रीवर्गाला अक्षरशः ओढण्या-स्कार्फ लावून आडोसा करावा लागला. पण सगळं मॅनेजेबल होतं.
अर्धा रस्ता उतरुन नॉर्थ पुल्लू इथे आलो तेव्हा डावीकडे नदीच्या विस्तीर्ण पात्रात रानटी याक चरत होते. त्यांचे काही फोटो काढले. अर्ध्या तासात आम्ही खारदोंग गावी उतरलो. तिथे काही लहानशी हॉटेलं आहेत. खाण्याची सोय होते. तिथे थोडंसं खाऊन गरम चहा पिऊन सगळ्यांनाच जरा बरं वाटलं. पुढला प्रवास त्यामानाने सुकर होता. वळणावळणाचे रस्ते असले तरी डांबरी सडक होती. डावीकडे उत्तुंग पर्वत आणि उजवीकडे अतिशय भयावह खोल, पाताळाचाही ठाव लागणार नाही अशा घळी... त्यांच्या मधून जाणारा अतिशय अरुंद रस्ता. आम्ही गाडीत जीव मुठीत धरुन बसलो होतो. पण दोरजीभाई एकदम अनुभवी. त्यांचा रोजचाच रस्ता. जसे आम्ही श्योकनदीच्या काठाकाठाने पुढे सरकत होतो तसा श्योक आणि नुब्रा खोर्यांचा अद्भुत सौंदर्याचा अजोड ठेवा आमच्यासमोर उलगडत होता. सुर्य पश्चिमेकडे झुकला होता आणि त्याची सोनेरी आभा आसपासच्या पर्वातांवर उमटली होती. जणू त्यांच्यावर सोने सांडले होते. पायथ्याशी रुप्याचं पाणी घेऊन वाहणारी श्योक नदी. नदीकाठावर चिमुकली गावं आणि काही ठिकाणी आर्मीची क्वार्टर्स. या खोर्यात उतरल्याबरोबर काहीतरी वेगळ्यात विश्वात आल्याचा बास होत होता. सगळाच सोन्याचा चमचमाट, नदीत रुप्याच लखलखाट. दूरवर धुंद झालेले पर्वत संध्याकाळ जवळ आल्याची नांदी.
आता मात्र आमची रेस अगेन्स्ट टाईम (वेळेशी शर्यत) लागली होती. आम्हांला सुर्यास्ताला डिस्कीट गोम्पा किंवा हुंडरच्या वाळवंटात पोचायचे होते. तसे दोरजीने गाडी रिकाम्या (आणि चांगल्या) रस्त्यांवरुन बुंगवली. डिस्कीट येथे नुब्रा आणि श्योक नद्यांचा संगम होतो. दोन वेगवेगळ्या खोर्यांतून आलेल्या नद्या आपापले अस्तित्व विसरुन एकमेकांत लीन होतात. डिस्कीट गोम्पाशी प्रकाशाची दिशा फोटोयोग्य नाही पाहून हुंडरकडे पळालो. हुंडरला पोचलो तेव्हा सुर्यास्त होतच होता. सोबतीला प्रत्येक फ्रेम परफेक्ट बनवण्यासाठी लागणारे दुहेरी वशिंडाचे (डबलहंप) उंट, हिमालयाची पर्वतरांग, नुब्राचा खळखळता प्रवाह, आकाशातला संधिप्रकाशाचा खेळ होताच. सौमित्र, देवेंद्र,स्वाती यांच्या कॅमेरांची क्लिकक्लिकाटाची एकच झुंबड उडाली. एक एक फ्रेम कैद होत होती आणि मनात आजचा प्रवास सार्थक झाल्याने समाधान चित्र आकार घेत होते. याचसाठी तर हा अट्टाहास केला होता.
रात्रीचं जेवण उरकून हॉटेलच्या बाल्कनीत बसलो तेव्हा वारा राग दरबारी आणि मालकंसचे सूर आळवीत होता. हिमालयाच्या पार्श्वभूमीवर निरभ्र आकाशात तार्यांची मांदियाळी जमली होती, सभोवार नक्षत्रांची रांगोळी घातली होती. ती भान हरपून अनुभवत असताना मध्यरात्र केव्हा उलटून गेली ते समजलेही नाही.
आज पुन्हा खारदुंगलामार्गे लेहला परतायचे होते. कालच्या अनुभवावरुन
आणि नुब्रा व्हॅलीच्या हॉटेल मॅनेजरकडून असे समजले होते खारदुंगलाच्या
रस्त्यावर लष्कराचे मजूर सकाळी दहा-साडेदहाला कामावर येतात. जर त्याच्या
आधी ती पार करुन गेलो तर कालच्या सारखे अतिउंचीवर अडकून राहणार नाही. त्याच
हिशोबाने एकदम सकाळी सकाळी उठून आवरुन साडेसहालाच हॉटेल सोडले. हॉटेल
मॅनेजरने सोबत ब्रेकफास्ट पॅक करुन दिला होता. परत येताना काल राहिलेला
डिस्कीट गोम्पा आणि मैत्रेय बुद्धाचा विशाल पुतळा पाहिला. एका उंच
डोंगरमाथ्याच्या सपाटीवर उभारलेला शंभर फुटांचा हा पुतळा पंचक्रोशीतील
कुठल्याही ठिकाणाहून दिसतो. समोर हिमालयाच्या पर्वत उतारावर असलेली डिस्किट
गोम्पा, सकाळी सुरु असलेली भिक्खूंची लगबग, पुतळ्याची भव्यता, त्याच्या
डोळ्यांतले प्रेमळ शीतल भाव, त्याच्या मागून होणारा सुर्योदय आणि तो
झळाळल्यावर मैत्रेय बुद्धाच्या डोक्याभोवती दिसलेली नैसर्गिक सप्तरंगी
प्रभावळ.
आपोआप ध्यान लागले. भानावर आलो आणि फोटो काढून परतीचा रस्ता धरला. पुन्हा एकदा खारदोंग गावात येऊन नाश्ता केला आणि खारदुंगलाच्या माथ्यावरला "वर्ल्ड्स हायेस्ट कॅफेटेरिया" अर्थात जगातली सर्वात उंचावरची चहाची टपरी इथे गरमागरम लेमन टी घेतला. परत येतानाही तेच. पुन्हा सुरुंग लावून रस्ता क्लियर करण्याचे काम सुरु होते. वाहने थांबवून ठेवली होती. सोबतच्या एका गाडीत एक जोडपे आणि त्यांचा लहानगा एखाद-दीड वर्षाचा ध्रुव होता. डोकेदुखीमुळे असावे कदाचित खूप रडत होता. काहीही करुन ऐकेना. त्याचे हाल पाहून त्यामुळे बाईंच्या डोळ्यातल्या अश्रूंना खळ नव्हता. मग आमच्या लहान मुलं सांभाळण्यात एक्स्पर्ट असलेल्या स्वातीने अशी काही जादू केली की मिनिटभरातच खुदकन हसायला लागला. मंजिरी आणि स्वातीने मिळून अर्धा तासभर खेळवले. त्यात तो त्याचा त्रासही विसरुन गेला आणि आम्हीही आमचा. रस्ता मोकळा झाला तसा आम्ही पुन्हा साऊथ पुल्लूमार्गे लेहला पोचलो तेव्हा दुपारचे दोन वाजले होते. कालपासून धड जेवण न मिळाल्याने एकदम "मल्टीक्विझिन ताव" मारला आणि तेन्झिनच्या ऑफिसपाशी हजर झालो.
संध्याकाळचे चार वाजले होते. आता पुढला टप्पा होता आलची-लामायुरु गोम्पाच्या भेटीचा. पूर्ण प्रवास लेह-श्रीनगर हायवेवरुन होणार असल्याने अजिबात टेन्शन नव्हते. जाताना मॅग्नेटिक हिल, सिंधू आणि झंस्कार नदीचा संगम अशीही काही ठिकाणं होती. आजचा मुक्काम आलची इथे करुन उद्या सकाळी लामायुरुला जाण्याचा प्लान तेन्झिनने बनवला होता. तेन्झिनही तसा फोटोग्राफीतला जाणकार. त्यामुळे या लोकांना कसले फोटो कुठल्या वेळी मिळतील याची त्याला बरोबर माहिती होती. तसाच प्लान त्याने आखला होता. लेहच्या बाहेर पडतानाच वाळूच्या वादळाने आमचे हायवेवर स्वागत केले. कललेल्या सुर्याच्या प्रकाशाच्या पार्श्वभूमीवर ही वावटळही विलोभनीय दिसत होती. मॅग्नेटिक हिलच्या गुरुत्वाकर्षणाच्या विरुद्ध जाण्याचा अनुभव आम्ही घेतला. खरं तर हा एक भास आहे. पण पब्लिक म्हणतेय ना जादू आहे, तर आहे असं म्हणून आम्ही पुढे निघालो. सिंधू (इंग्रजी नाव: Indus/इंडस) नदी आपली या प्रवासात कायम सोबत करते. झंस्कार नदी तिला येऊन मिळते तिथे तिचे पात्र अतिशय विस्तीर्ण झाले आहे. दोन्ही नद्यांच्या पाण्याचा वेगळा रंगएकमेकांत मिसळताना स्पष्ट दिसतो. निम्मू, कोकसर अशी गावं मागे टाकून आलचीला पोचलो तेव्हा संध्याकाळ होत आली होती. आलची गोम्पा (धर्मशाळा) ही लडाखमधली सर्वात जुनी गोम्पा. दहाव्या शतकाच्या मध्यात बांधली गेलेली. डोंगर उतारांवरुन वळणावळणाचे रस्ते, अरुंद गल्ल्या आणि त्यातून वाट काढत गोम्पाकडे घेऊन जाणारा अरुंद रस्ता, त्याच्या दुतर्फा अनेकविध पारंपारिक वस्तू विकणारे विक्रेते, अतिशय सुंदर मंदिरं, अनेकविध नाना प्रकारचे स्तूप, प्राचीनकाळातील बांधकाम, कोरीव लाकडी महिरपी, सुंदर भित्तिचित्रे हे सगळे पाहताना भान हरपून जायला होते. किती फोटो काढावेत आणि काय काय पहावं अशी मनस्थिती. गोम्पा बंद होण्याच्या वेळी आम्ही बाहेर पडलो आणि जवळच बुक केलेल्या हॉटेलमध्ये डेरा टाकला. रात्रीच्या उशिरापर्यंत हॉटेलच्या छतावरुन मागे दिसणारी हिमालयाची रांग, आकाशगंगा, पलीकडे असलेले धरण याचे फोटो काढत, गप्पा मारत कित्येक तास कॉफीच्या घुटक्यांबरोबर घालवले त्याचा हिशोबच नाही. पण खात्यावर भन्नाट फोटोंची जमा नक्कीच झाली होती.
आपोआप ध्यान लागले. भानावर आलो आणि फोटो काढून परतीचा रस्ता धरला. पुन्हा एकदा खारदोंग गावात येऊन नाश्ता केला आणि खारदुंगलाच्या माथ्यावरला "वर्ल्ड्स हायेस्ट कॅफेटेरिया" अर्थात जगातली सर्वात उंचावरची चहाची टपरी इथे गरमागरम लेमन टी घेतला. परत येतानाही तेच. पुन्हा सुरुंग लावून रस्ता क्लियर करण्याचे काम सुरु होते. वाहने थांबवून ठेवली होती. सोबतच्या एका गाडीत एक जोडपे आणि त्यांचा लहानगा एखाद-दीड वर्षाचा ध्रुव होता. डोकेदुखीमुळे असावे कदाचित खूप रडत होता. काहीही करुन ऐकेना. त्याचे हाल पाहून त्यामुळे बाईंच्या डोळ्यातल्या अश्रूंना खळ नव्हता. मग आमच्या लहान मुलं सांभाळण्यात एक्स्पर्ट असलेल्या स्वातीने अशी काही जादू केली की मिनिटभरातच खुदकन हसायला लागला. मंजिरी आणि स्वातीने मिळून अर्धा तासभर खेळवले. त्यात तो त्याचा त्रासही विसरुन गेला आणि आम्हीही आमचा. रस्ता मोकळा झाला तसा आम्ही पुन्हा साऊथ पुल्लूमार्गे लेहला पोचलो तेव्हा दुपारचे दोन वाजले होते. कालपासून धड जेवण न मिळाल्याने एकदम "मल्टीक्विझिन ताव" मारला आणि तेन्झिनच्या ऑफिसपाशी हजर झालो.
संध्याकाळचे चार वाजले होते. आता पुढला टप्पा होता आलची-लामायुरु गोम्पाच्या भेटीचा. पूर्ण प्रवास लेह-श्रीनगर हायवेवरुन होणार असल्याने अजिबात टेन्शन नव्हते. जाताना मॅग्नेटिक हिल, सिंधू आणि झंस्कार नदीचा संगम अशीही काही ठिकाणं होती. आजचा मुक्काम आलची इथे करुन उद्या सकाळी लामायुरुला जाण्याचा प्लान तेन्झिनने बनवला होता. तेन्झिनही तसा फोटोग्राफीतला जाणकार. त्यामुळे या लोकांना कसले फोटो कुठल्या वेळी मिळतील याची त्याला बरोबर माहिती होती. तसाच प्लान त्याने आखला होता. लेहच्या बाहेर पडतानाच वाळूच्या वादळाने आमचे हायवेवर स्वागत केले. कललेल्या सुर्याच्या प्रकाशाच्या पार्श्वभूमीवर ही वावटळही विलोभनीय दिसत होती. मॅग्नेटिक हिलच्या गुरुत्वाकर्षणाच्या विरुद्ध जाण्याचा अनुभव आम्ही घेतला. खरं तर हा एक भास आहे. पण पब्लिक म्हणतेय ना जादू आहे, तर आहे असं म्हणून आम्ही पुढे निघालो. सिंधू (इंग्रजी नाव: Indus/इंडस) नदी आपली या प्रवासात कायम सोबत करते. झंस्कार नदी तिला येऊन मिळते तिथे तिचे पात्र अतिशय विस्तीर्ण झाले आहे. दोन्ही नद्यांच्या पाण्याचा वेगळा रंगएकमेकांत मिसळताना स्पष्ट दिसतो. निम्मू, कोकसर अशी गावं मागे टाकून आलचीला पोचलो तेव्हा संध्याकाळ होत आली होती. आलची गोम्पा (धर्मशाळा) ही लडाखमधली सर्वात जुनी गोम्पा. दहाव्या शतकाच्या मध्यात बांधली गेलेली. डोंगर उतारांवरुन वळणावळणाचे रस्ते, अरुंद गल्ल्या आणि त्यातून वाट काढत गोम्पाकडे घेऊन जाणारा अरुंद रस्ता, त्याच्या दुतर्फा अनेकविध पारंपारिक वस्तू विकणारे विक्रेते, अतिशय सुंदर मंदिरं, अनेकविध नाना प्रकारचे स्तूप, प्राचीनकाळातील बांधकाम, कोरीव लाकडी महिरपी, सुंदर भित्तिचित्रे हे सगळे पाहताना भान हरपून जायला होते. किती फोटो काढावेत आणि काय काय पहावं अशी मनस्थिती. गोम्पा बंद होण्याच्या वेळी आम्ही बाहेर पडलो आणि जवळच बुक केलेल्या हॉटेलमध्ये डेरा टाकला. रात्रीच्या उशिरापर्यंत हॉटेलच्या छतावरुन मागे दिसणारी हिमालयाची रांग, आकाशगंगा, पलीकडे असलेले धरण याचे फोटो काढत, गप्पा मारत कित्येक तास कॉफीच्या घुटक्यांबरोबर घालवले त्याचा हिशोबच नाही. पण खात्यावर भन्नाट फोटोंची जमा नक्कीच झाली होती.
लामायुरु गोम्पाचे सकाळच्या लाईटमध्ये फोटो
मिळण्यासाठीही आम्ही असेच भल्या पहाटे आलची सोडले. जाताना हिमालयाच्या
कुशीतून, सिंधू नदीचे बोट धरुन जाणारा वळणावळणांचा लेह-श्रीनगर रस्ता आणि
त्या आसपासच्या लडाखी पर्वतांचे असलेले विविध आकार यांवर नजर ठरत नव्हती.
चंद्राची भूमीही अशीच सुंदर असावी म्हणूनच या जागेला लामायुरु चांद्रभूमी
(लामायुरु मूनलॅण्ड) म्हणतात. अकराव्या शतकात बांधलेली लामायुरू गोम्पाही
अशीच टेकडीवर वसलेली. निळ्या आकाशात ढगांची आज दाटी झाली होती. त्या
पार्श्वभूमीवर टेकडीच्या टोकावर गोम्पा उठून दिसत होती. सगळ्या गावभर
प्रार्थना लिहिलेल्या पताका लावल्या होत्या. त्यांची वार्यावर होणारी फडफड
त्या प्रार्थना सर्वदूर पोचवीत होती.
सकाळी लहान लहान भिक्खूंची चाललेली लगबग, त्यांची झाडाखालची शाळा, प्रार्थनागृह, लहान मुलांच्या खोड्या, जेष्ठ भिक्खूंचे पोर्ट्रेट्स, हातात प्रार्थनाचक्र (प्रेयरव्हील) घेऊन सगळ्या लामायुरुमध्ये फिरणार्या धर्मसेविका सगळे एकदम छान फोटो मिळाले. देवेंद्र आणि सौमित्रच्या चेहर्यावरतर इथे आल्याचे समाधान स्पष्ट सांगत होते की त्यांच्या कॅमेरांमध्ये काय काय बंदिस्त झाले होते. मन होत नसताना लामायुरुचा निरोप घेऊन आम्ही दुपारच्या सुमारास लेहकडे परतलो.
सकाळी लहान लहान भिक्खूंची चाललेली लगबग, त्यांची झाडाखालची शाळा, प्रार्थनागृह, लहान मुलांच्या खोड्या, जेष्ठ भिक्खूंचे पोर्ट्रेट्स, हातात प्रार्थनाचक्र (प्रेयरव्हील) घेऊन सगळ्या लामायुरुमध्ये फिरणार्या धर्मसेविका सगळे एकदम छान फोटो मिळाले. देवेंद्र आणि सौमित्रच्या चेहर्यावरतर इथे आल्याचे समाधान स्पष्ट सांगत होते की त्यांच्या कॅमेरांमध्ये काय काय बंदिस्त झाले होते. मन होत नसताना लामायुरुचा निरोप घेऊन आम्ही दुपारच्या सुमारास लेहकडे परतलो.
लेहमध्ये आल्यावर फ्रेश होऊन पुन्हा एक शॉपिंगचा राऊंड
झाला. उद्या आम्ही लेह सोडले की पुन्हा आता लेहमध्ये परतणार नव्हतो. म्हणून
लेहच्या डोक्यावर असलेला शांतीस्तूप पाहून आलो. तेन्झिनने आज आम्हांला शॉक
द्यायचेच ठरवले होते. आमची हौस आणि आवड पाहून आजच्या डिनरचा बेत स्वतःच्या
घरी ठेवला होता. एकदम पारंपारिक लडाखी जेवण. रात्री तिथे पोचलो तेव्हा
सर्व दोरजी कुटुंबियांनी आमचे दरवाजात स्वागत केले आणि एका हॉलमध्ये
गाद्यांच्या बैठकीवर आम्हांला बसवले. थोड्या वेळाने तेन्झिनचे काका आले आणि
एकदम लडाखी भाषेत मोठ्या आवाजात तेन्झिनला काही तरी बोलले. त्यांचा तो
संवाद(?) पाहून आम्हांला वाटले आमचे काही चुकले असेल किंवा एवढ्या लोकांना
का बोलावले म्हणून तेन्झिनला झापले की काय? पण नंतर समजले की फक्त गाद्या
आणि त्यावर बेडशीट्स घातल्या होत्या म्हणून तेन्झिनची खरडपट्टी झाली होती.
खास आमच्यासाठी आलेले काश्मिरी गालिचे त्यावर घातले गेले नव्हते. किमान
हजार वेळा सॉरी सॉरी म्हणत त्यांनी स्वतः हे गालिचे घातले आणि आम्हांला
बसायला सांगितले. त्यानंतर जे काही लडाखी जेवण आम्ही जेवलो तसे आजवरच्या
आयुष्यात कुठेच मिळाले नव्हते. तोंडात घातल्याबरोबर विरघळतील असे लुसलुशीत
मोमोज आम्ही पहिल्यांदाच खात होतो. अतिशय रुचकर जेवण, दोरजी कुटुंबियांशी
गप्पा, विचारांची देवाणघेवाण, हास्यकल्लोळ, लडाखी आदरातिथ्याची आणि
परंपरांची चर्चा, नवनवीन ठिकाणं, लडाखी जीवनशैलीची जवळून ओळख यांमध्ये
रात्र रंगत गेली.
00:49
लडाख ड्रीम्स-2 (केलॉन्ग-जिस्पा-पांग)
लडाख ड्रीम्स तर कालपासूनच सुरु झाले होते. आमचे फोटोग्राफर मित्र
मैत्रिणी म्हणजे देवेंद्र आणि त्याची सौ. मंजिरी, सौमित्र, चैतन्य, स्वाती
हे तर कालपासून नुसते फोटो काढत सुटले होते. एकामागून एक कल्पनातीत फ्रेम्स
मेमरी कार्ड्समध्ये कैद होत होत्या. कालच्या मनाली-रोहतांग-केलॉंग
प्रवासाने अंग असे काही शेकून निघाले होते पडल्या पडल्या झोप आणि स्वप्ने
एकदमच सुरु झाली होती. आणि फोटोग्राफर कितीही थकलेला असला तरी झोपताना
सुर्योदयाची वेळ पाहणार, सुर्योदयाचे फोटो कुठून मिळतील याची जागा हेरुन
ठेवणार आणि वेळेआधीचा गजर लावून मगच झोपणार. केलॉंगची सकाळ तर काहीशी
वेगळीच असणार याची खात्रीच होती. दरीच्या टोकाशी वसलेले चिमुकले केलॉन्ग
चिमुकले केलॉन्ग, दरीच्या पलीकडे समोर पर्वतरांग, डोंगर उतारांवर शेती आणि
एका कोपर्यातून पलीकडल्या खोर्यात जाणारा मनाली-लेह हायवे.
पहाटे जाग आली ती पाखरांच्या आवाजाने. समोरच्या खोर्यात हालचाल
सुरु झाली होती. हिमाचली लोक शेतांच्या वाफ्यांच्या मधून येजा करत होते.
दरीच्या पलीकडल्या गोम्पामध्ये प्रार्थनांचे आवाज घुमत होते. गावावर उठलेली
धुरांची वलयं आणि उंचावलेला मोबाईल टॉवर ते दृश्य अधिकच सुंदर करत होता.
सूर्य जसजसा वर चढू लागला तसे ते खोरे एका वेगळ्याच झळाळीने लकाकू लागले.
आम्ही हॉटेलरुमची बाल्कनी, वरचे टेरेस अशा मिळेल तिथून फोटो काढत होतो.
मनसोक्त फोटो काढून झाल्यावर आम्ही आन्हिकं उरकून नाश्ता केला. काल गाडी
स्टार्ट व्हायला थोडा किरकोळ त्रास देत होती. स्टार्टर खूप वेळा मारावा
लागत होता. रस्त्यात पुन्हा त्रास नको म्हणून टॉमने ती रिपेअर होते का ते
पाहून आला. पण त्यात काही यश आले नाही. टॉमने कालचे आमचे हाल पाहून
टॉमीणबाईंना आधीच बसने पाठवून दिले होते. त्यामुळे आम्हांलाही आता गाडीत
जरा व्यवस्थित बसता येणार होते. सामान लोड करुन आम्ही केलॉंग सोडले. त्या
कोपर्यातल्या रस्त्याने निघून जिस्पाच्या दिशेने गाडी दौडू लागली.
आजचा प्रवासाचा पल्ला बराच मोठा होता. जवळपास
साडेतीनशे-पावणेचारशे किलोमीटरचा टप्पा पार करुन लेहला पोचायचं होतं, तेही
अतिशय वाईट अवस्थेतल्या रस्त्यावरुन. लडाखमध्ये अंतर हे किलोमीटरमध्ये मोजत
नाहीतर ते तासांमध्ये मोजतात. टॉमच्या हिशेबाने तो प्रवास बारा-तेरा
तासांचा आहे. जिस्पा हे असेच एक चिमुकले खेडे. उजवीकडे केलॉंगकडून जाताना
खांगसर आणि पुढे जिस्पा अशी खेडी येतात. डावीकडे पर्वतापर्यंत गवताळ मैदाने
आणि उजवीकडे तशाच गवताळ मैदानांपलीकडे खोलवर भागा नदीचे खोरे. सकाळच्या
उन्हात चमचमते पाणी, गिरिशिखरे आणि मैदानांत उठावलेली लहानखुरी घरं,
हिरव्या गवताच्या पार्श्वभूमीवर पांढरे कॅंपसाईट्स आणि कायम साथ करणारे
पांढर्या ढगांची झालर ल्यालेले निळेशार लडाखी आकाश. काही ठिकाणी अगदी
दरीच्या तळाशी असलेले गोम्पा. खाली अर्थातच कुठल्याही फोटोग्राफरसाठी
आदर्शवत. म्हणजे प्रत्येक वळणावर टॉमला "रुको" असं म्हणणं आलंच. प्रत्येक
रुको नंतर गाडीतून उतरणे, कॅमेरे सरसावणे, फोटो काढणे, पुन्हा गाडीत बसणे
असे सोपस्कार होतच होते. त्यात वेळ जात होता. शिवाय गाडीही बंद करता येत
नव्हती कारण तिइ पुन्हा चालू होण्यास त्रास देत होती. पण टॉमची अजिबात
तक्रार नव्हती. "आप फिकीर मत करो. मैं आपको लेह पहुँचाता हूँ" असं सांगून
आम्हाला प्रोत्साहन देत होता. लडाख फोटोग्राफी टूरसाठी चांगला ड्रायव्हर
मिळणे फार महत्त्वाचे आहे. कारण आयुष्यात अशा टूर्स फार कमी होतात आणि
आपल्याला फोटो काढायचे असतात आणि ड्रायव्हरला रस्ता कापायचा असतो. त्याने
कदाचित खटके उडून ट्रिपची मजा निघून जाते. शिवाय दोन्ही बाजूंचे आपापल्या
कामांवरुन लक्ष उडून परिणाम अधिक वाईट होऊ शकतात.
केलॉंगपासून पुढे झिंगझिंगबारपर्यंत रस्ता थोडा बरा आहे. झिंगझिंगबार हे नावच आम्हांला फार आवडले. बहुतेक इथे सगळे झिंगण्याचे बार असावेत असंही वाटून गेलं. पण खरं तर तो बीआरओतर्फे रस्त्याचे काम करणार्या मजुरांचा कॅंप आहे. लहानसे तात्पुरते चहाचे रेस्टॉरंट आणि खायला मॅगी वगैरे मिळते. थोडे पुढे गेलो की काही पडक्या सोडून दिलेल्या लष्करी इमारती दिसतात. इथेच सूरजताल आहे. आरशासारखे लख्ख स्थिर पाणी त्यात आपले प्रतिबिंब पाहणारी गिरिशिखरांची रांग. आणि तेथून पुढे आपण उंचावर चढत जातो. दारचा-लाच्या दिशेन. (ला म्हणजे खिंड, दारचा खिंड). खिंडीच्या आधी नदीवर प्रचंड पुलाचे काम सुरु आहे. तो पूर्ण झाला की सर्व ऋतूंमध्ये वाहतूक निर्वेध होऊ शकेल. सध्या बर्फ वितळला की नदीचे पात्र रोरावते आणि वाहतूक बंद पडते. दारचा गावातून आपण जसजसे खिंडीत चढत जातो तसतशी गार हवा जाणवायला लागते. हवेतील ऑक्सिजन पातळी घटल्याने थोड्या श्रमानेही थकायला होते. काहींचे डोके चढते. पण ते तात्पुरतेच, खिंड ओलांडून मैदानात उतरलो की पुन्हा पूर्ववत. इथून पुढे हिमालयाच्या रांगा अंगावर आल्यासारख्या दिसतात. इंग्लिशमध्ये टॉवरिंग पीक्स (towering peaks) ज्याला म्हणतात तसेच. रस्ता खराब होऊ लागतो. प्रत्येक उंचावरच्या खिंडीत रस्त्याची हीच अवस्था आहे. सतत कोसळणार्या दरडी आणि वितळलेल्या बर्फाच्या पाण्याचे लोंढे यांसमोत रस्त्याचा टिकाव लागणे कठीणच. पण त्याही परिस्थितीत ते चालू ठेवण्याचा यशस्वी प्रयत्न केला जातो. दारचा-ला उतरुन आपण पुन्हा सारचूच्या मैदानात उतरतो. सारचू नदी डावीकडे आपली साथ करत असते ती अगदी सारचू गावापर्यंत. सारचू हे हिमाचल प्रदेशातले शेवटचे ठाणे. इथून पुढे हिमाचलचा लाहौल-स्पिती संपूण जम्मू-काश्मीर राज्याची हद्द सुरु होते. अर्थातच चेकपोस्ट आहे आणि आपले परमिट दाखवावे लागते. नदीवरचा पूल ओलांडून गावात प्रवेश केला तेव्हा दुपार झाली होती. आणि आम्ही ऑफिशियली भूनंदनवन काश्मीरमध्ये प्रवेश करत होतो. सारचूमध्ये लहानलहान हॉटेल्स आहेत. तिथे नूडल्स, चहा, दालरोटी, सब्जी अशी खाण्याची बरी सोय आहे. मागे सारचू नदी, पलीकडे गिरिशिखरे, त्याच्या पार्श्वभूमीवर सुंदर भडक रंगांत रंगवलेली हॉटेल्स आणि तिबेटी झेंडे, दूरवर रंगीबेरंगी कॅंप्सचे तंबू, समोर नागमोडी काळाशार डांबरी रस्ता. कुठल्याही फोटोग्राफरला हवीहवीशी वाटणारी फ्रेम.
नदीच्या उजव्या काठाकाठाने आपण एका टोकापर्यंत जातो आणि पुन्हा
पुलावरुन वळसा घालून तिच्या काठाने गटा लूप्स (घटा लूप्स, २१ लूप्स अशी
पर्यायी नावे) नावाच्या घाटाशी पोचतो. २१ हेअरपिन बेंड अशी वळणं असलेला
लेहच्या मार्गावरील हा सर्वात अवघड घाट. अतिशय अरुंद रस्ता आणि चुका करायला
एक टक्काही जागा नाही.परिसर संपूर्ण अंगावर आलेल्या शिखरांनी व्यापलेल.
"एक फोटो तो बनता है बॉस" म्हणत आम्ही बरेच वेळा ब्रेक घेऊन फोटो काढत
होतो. पण जशी गाडी घाटाला भिडली तशी आम्ही जोरजोरात वळणं मोजायला सुरुवात
केली. निसर्ग माणसातलं लहान मूल कसं जागं करतो त्याचाच एक नमुना. अगदी
आम्ही मोठ्याने ओरडून व...न, टू...., थ्री...., फो....र करत होतो. नवव्या
वळणावर मात्र गाडी आचके देत बंद पडली. पण टॉम असल्यावर कसली चिंता. आम्ही
थोडासा धक्का मारुन त्या अरुंद रस्त्यांवर यू टर्न केला आणि उतारावर गियर
टाकून ती चालू झालीही. पुन्हा गाडीत बसलो आणि प्रवास सुरु झाला. पण तीन
वळणांनंतर पुन्हा तेच. पहिले पाढे पंचावन्न. परत धक्का, यू टर्न, उतार,
गियर, चालू ! घाट संपता संपता किमान चार वेळा असे करायला लागलं. उंचावरच्या
हवेत शारीरिक श्रम जड जात होते, पण इलाजही नव्हता. घाट संपल्यावर
पठारावरुन जाताना लडाखच्या प्राणिजीवनाचं दर्शन घडलं. लडाख उरियल या अतिशय
दुर्मिळ जातीच्या हरणासारख्या प्राण्याचं! त्याचे फोटो काढून नकी-ला (खिंड)
ओलांडून आम्ही पुन्हा खाली सपाटीला उतरलो. तिथल्या नाल्याचे नाव फारच
मजेशीर होते. "व्हिस्की नाला" ! नक्की काय आहे त्यात पाहिले तर साधेच पाणी
वाहत होते, पण नाव मात्र मजेदार. यापुढे पुन्हा पर्वतरांग आणि लाचुचुंग-ला
ओलांडून आम्हांला पांगला पोचायचे होते. दुपार टळून गेली होती आणि गाडीचे
त्रास देणे चालूच होते. आम्ही धक्का मारुन मारुन हैराण झालो होतो. पांगच्या
अलीकडे "कांगला जल" नावाच्या अतिशय निर्जन जागी आमच्या गाडीने दम सोडला.
बॉनेट उघडून पाहिले तर फॅन आणि फॅनबेल्ट दोन्ही तुटले होते. छातीत धस्स
झाले. पण टॉम आपल्या नेहमीच्या स्वरात म्हणाला ठीक है, पांग में जाकर देखते
है. व्हा मिलिटरी कॅंप है, वहा कर सकते है रिपेअर. नही हुआ तो आज पांग में
रुकेंगे". पण पांगपर्यंत कसा पोचवशील बाबा? "अरे... मैं किसलिये हूँ? मैं
पहुचाऊंगा आपको पांग". थोडक्यात आता काय बिघाड आहे ते तर समजले होते.
म्हणजे गाडी गरम होऊन बंद पडत होती. पांगच्या एक किलीमीटर अलीकडेपर्यंत जरी
ओबडधोबड असला आणि नदीपात्रातून असला उताराचा रस्ता होता. चालू इंजिनावर
गाडी न्य़ुट्रलवर ठेवून उताराच्या कलाकलाने घेत गाडी तेथवर आणली. आम्ही
अक्षरशः प्रत्येक मैलाच्या दगडावर पांग किती राहिलंय आहे ते वाचत होतो.
कसेबसे पांगला पोचलो आणि पद्मा आंटीच्या हॉटेलसमोर टॉमने गाडी उभी केली.केलॉंगपासून पुढे झिंगझिंगबारपर्यंत रस्ता थोडा बरा आहे. झिंगझिंगबार हे नावच आम्हांला फार आवडले. बहुतेक इथे सगळे झिंगण्याचे बार असावेत असंही वाटून गेलं. पण खरं तर तो बीआरओतर्फे रस्त्याचे काम करणार्या मजुरांचा कॅंप आहे. लहानसे तात्पुरते चहाचे रेस्टॉरंट आणि खायला मॅगी वगैरे मिळते. थोडे पुढे गेलो की काही पडक्या सोडून दिलेल्या लष्करी इमारती दिसतात. इथेच सूरजताल आहे. आरशासारखे लख्ख स्थिर पाणी त्यात आपले प्रतिबिंब पाहणारी गिरिशिखरांची रांग. आणि तेथून पुढे आपण उंचावर चढत जातो. दारचा-लाच्या दिशेन. (ला म्हणजे खिंड, दारचा खिंड). खिंडीच्या आधी नदीवर प्रचंड पुलाचे काम सुरु आहे. तो पूर्ण झाला की सर्व ऋतूंमध्ये वाहतूक निर्वेध होऊ शकेल. सध्या बर्फ वितळला की नदीचे पात्र रोरावते आणि वाहतूक बंद पडते. दारचा गावातून आपण जसजसे खिंडीत चढत जातो तसतशी गार हवा जाणवायला लागते. हवेतील ऑक्सिजन पातळी घटल्याने थोड्या श्रमानेही थकायला होते. काहींचे डोके चढते. पण ते तात्पुरतेच, खिंड ओलांडून मैदानात उतरलो की पुन्हा पूर्ववत. इथून पुढे हिमालयाच्या रांगा अंगावर आल्यासारख्या दिसतात. इंग्लिशमध्ये टॉवरिंग पीक्स (towering peaks) ज्याला म्हणतात तसेच. रस्ता खराब होऊ लागतो. प्रत्येक उंचावरच्या खिंडीत रस्त्याची हीच अवस्था आहे. सतत कोसळणार्या दरडी आणि वितळलेल्या बर्फाच्या पाण्याचे लोंढे यांसमोत रस्त्याचा टिकाव लागणे कठीणच. पण त्याही परिस्थितीत ते चालू ठेवण्याचा यशस्वी प्रयत्न केला जातो. दारचा-ला उतरुन आपण पुन्हा सारचूच्या मैदानात उतरतो. सारचू नदी डावीकडे आपली साथ करत असते ती अगदी सारचू गावापर्यंत. सारचू हे हिमाचल प्रदेशातले शेवटचे ठाणे. इथून पुढे हिमाचलचा लाहौल-स्पिती संपूण जम्मू-काश्मीर राज्याची हद्द सुरु होते. अर्थातच चेकपोस्ट आहे आणि आपले परमिट दाखवावे लागते. नदीवरचा पूल ओलांडून गावात प्रवेश केला तेव्हा दुपार झाली होती. आणि आम्ही ऑफिशियली भूनंदनवन काश्मीरमध्ये प्रवेश करत होतो. सारचूमध्ये लहानलहान हॉटेल्स आहेत. तिथे नूडल्स, चहा, दालरोटी, सब्जी अशी खाण्याची बरी सोय आहे. मागे सारचू नदी, पलीकडे गिरिशिखरे, त्याच्या पार्श्वभूमीवर सुंदर भडक रंगांत रंगवलेली हॉटेल्स आणि तिबेटी झेंडे, दूरवर रंगीबेरंगी कॅंप्सचे तंबू, समोर नागमोडी काळाशार डांबरी रस्ता. कुठल्याही फोटोग्राफरला हवीहवीशी वाटणारी फ्रेम.
पांग म्हणजे सियाचीनला येणार्या जाणार्या सैनिकांना वातावरणाचा सराव व्हावा उंचावर केलेला एक ट्रान्झिट कॅंप होता. आर्मी क्वार्टर्स आणि एकमेव हॉटेल. बाकी सर्वत्र भयाण शांतता. अचानक सगळीकडे अंधारुन आले होते. ढग पांगला घेरत होते. पावसाची चिन्हं होती. लडाखमध्ये वर्षातून चार-पाच दिवस पाऊस पडतो आणि त्याला आजचाच दिवस सापडला होता. दिवसभर अवेळी खाणे, उंचावरची हवा आणि गाडी ढकलण्याचे कष्ट यांमुळे सगळ्यांनाच हाय अल्टिट्यूडचा त्रास (विरळ ऑक्सिजनमुळे डोके गरगरणे,डोके दुखणे, उलटी होणे) झाला होता. सौमित्रला श्वास घ्यायलाही त्रास होत होता. मंजिरीची तब्येतही अधिकच खालावली होती. काहीही खाल्लेले उलटून येत होते, अगदी औषधाची गोळीही. फोन चालत नव्हते. पाऊस, थंड हवा, अंधारलेले वातावरण. एक भयाण संध्याकाळ आमची वाट पाहत होती. पद्मा हॉटेलमध्ये एक आर्मी कॅंपमधले थापाजी आले होते, ते म्हणाले काही मेडिकल मदत लागली तर कॅंपवर डॉक्टर आहे, सॅटेलाईट फोन आहे. आज आम्ही लेहला पोचल्यावर घरी फोन करणार होतो. घरच्यांना काळजी लागली असेल म्हणून सॅटेलाईट फोनवरुन का होईना कुणा एकाच्या घरी सांगून पुण्यात निरोप पोचवावा अशा हिशोबाने प्रयत्न केला तर सॅटेलाईटही खराब हवामानामुळे रुसलेले. कसेबसे काहीतरी पोटात ढकलले. तोवर टॉम मिलिटरी कॅंपमध्ये जाऊन आला. बेल्ट उपलब्ध होता पण स्कॉर्पिओ लष्करात वापरत नसल्याने फॅन मात्र नाही. म्हणजे आजची रात्र इथेच काढावी लागणार होती. पद्मा आंटीने मोठ्या आस्थेनं आमच्या सगळ्यांची काळजी घेतली. प्रत्येकाला चहा, नाश्ता, खायला जेवण, पिण्यासाठी गरम पाणी, रात्री झोपण्यासाठी एका मोठ्या रुममध्ये ऊबदार बिछाने... सगळं तयार केलं. लडाखी मायेचा अनुभव घेत होतो. सगळ्यांची अवस्था एवढी वाईट होती की सहा-साडेसहा वाजताच सगळे झोपून गेले.
बाहेर पाऊस कोसळत होता. लाईट गेले होते. बाहेर अतिशय बोचरा गारठा. कोसळत्या पावसात आर्मी कॅंपच्या चेकपोस्टचा दिवा मिणमिणत होता. काळरात्र अवतरली. मध्यरात्री कधीतरी जाग आली तर देव्या आणि स्वाती (जे त्यातल्या त्यात बरे राहिले होते) यांनी बॅगा गाडीतून उतरवून आत आणलेल्या होत्या आणि ते दोघे थकून झोपी गेलेले. सौमित्रची तब्येत जरा नरमच होती, पण आडवा झाला की नाक बंद होऊन श्वास घेता येत नसे म्हणून बसल्या जागीच झोपला होता. मंजिरी कण्हत होती. इकडे पुण्यात कुटुंबियांना नक्कीच काळजी लागली असणार. पण आमचाही इलाज नव्हता. इथे पद्मा आंटी आमची कुटुंबासारखीच काळजी घेत होती. Home away from Homeचा अनुभव आम्ही घेत होतो.
दुसर्या दिवशी हॉटेलच्या अंगणात बसून पद्मा आंटीच्या हातचा
गरमागरम चहा घेत होतो तेव्हा चकचकीत सकाळ झाली होती. पुन्हा एकदा लडाखे
निळे आकाश, पांढरे कापशी ढग दिसत होते आणि हॉटेलच्या माथ्यावरुन पलीकडे
डोंगर चढत जाणारा लडाखी ड्रीम्सकडे नेणारा लेहचा रस्ता. एक वाईट ड्रीम
संपले होते आणि पुढच्या सुखद ड्रीमची वाट पाहत टॉमने केलेल्या पर्यायी
गाडीने लेहकडे निघालो. टॉम तिथेच थांबला. जाताना सगळेच तसे पेंगत होते.
एकदा माथ्यावर "मोरेय" नावाच्या मैदानी जागी पोचलो तसा रस्ता सुधारला आणि
जगातल्या तिसर्या क्रमांकाच्या सर्वाधिक उंचीच्या टांगलांग-ला (१७,४८०
फूट) खिंडीमार्गे रुमत्से, लाटो, मिरु अशी गावं मागे टाकत आम्ही उपशी/उप्शी
गावी पोचलो. हे गाव लेहचे प्रवेशद्वार म्हणू शकतो. कारण तिथल्या चौकातून
बर्याच ठिकाणी जाणार्या पाट्या आहेत, मोठ्या कमानी आणि त्यावर अंतरं
लिहिली आहेत. अगदी बीजिंगचेही अंतर लिहिलंय. व्यवस्थित जेवण देणारी हॉटेल्स
आहेत. आणि मुख्य म्हणजे मोबाईल फोनला रेंज आहे. घरी फोन करुन घेतला. सगळे
व्यवस्थित असल्याची बातमी कळवली आणि साग्रसंगीत पोटपूजा केली. रस्त्यातली
अनेक गावे, दूरवर दिसणारी थिकसे गोम्पा, शे पॅलेस असं सगळं गाडीतून नजरेत
साठवत लेहमध्ये प्रवेश केला तेव्हा दुपारचे दोन वाजले होते आणि आजचा एककलमी
कर्यक्रम होता, तो म्हणजे आराम करणे, झोपा काढणे. लेहमध्ये तर पोचलो होतो.
प्लानमधून एक दिवस वाया गेला होता. पण सगळं नियोजनानुसार झालं तर ती लडाख
टूर कसली?
आज आराम केल्यानंतर उद्यापासून सुरु होणार होते सुखद लडाख ड्रीम्सचा पुढला एपिसोड, तब्बल दहा दिवसांचा !
00:40
लडाख ड्रीम्स-१ (दिल्ली-मनाली-रोहतांग-केलॉन्ग)...
फोटोग्राफीला सुरुवात केली तेव्हापासून लडाखचे फोटो इंटरनेटवर पाहत
होतो. कधीतरी जावे असे मनाच्या एखाद्या कोपर्यात होतेच. भटके मित्र तसे
सह्याद्रीत कायम फिरतच असतो. पण कधीतरी कुटुंबाला घेऊन दिवेआगरला गेलो
असताना गप्पा मारता मारता लडाखचा विषय निघाला. साधारणतः पन्नास हजार
प्रत्येकी असा खर्च अपेक्षित असतो हे ऐकूनच खरं तर विषय सोडून दिला होता.
पण लडाखची ओढ स्वस्थ बसू देत नव्हती. थोडीफार माहिती काढली तेव्हा समजलं की
बजेटमध्ये ट्रिप होते. तेव्हा मार्चमध्येच ठरवून टाकलं की या सीझनला लडाख
फोटोटूर आखायचीच. जेवढ्या लवकर बुकिंग करु तेवढा अर्लीबर्ड डिस्काऊंट
मिळणार हे डोक्यात होतेच. एक साधारण इंटरनेटवरुनच काय पहावे, आणि काय चुकवू
नये याची यादी बनवली. त्यानुसार एक कच्चा आराखडा तयार केला. आता वेळ होती
तो प्लान कुणा एक्स्पर्टकडून व्हेरिफाय करण्याची आणि पुढचे बुकिंग
करण्याची. आधी सगळे स्वतःच प्लान करावा असे ठरवले होते. पण आपल्याला
डायरेक्ट मिळणारे हॉटेल्सचे आणि प्रवासाचे रेट आणि काही ओळख असेल तर
मिळणारे रेट्स यांत बराच फरक असतो. शिवाय त्या प्रदेशाची आपल्याला एवढी
माहिती नसते, प्रवासाचे गणित ठाऊक नसते, अंतर आणि वेळेची कल्पना नसते
म्हणून तो विचार बाजूला पडला. पुण्यातल्या एका टूर ऑपरेटरला विचारुन पाहिले
तर त्यांचाही आकडा पन्नास हजाराला टेकत असल्याने तोही विचार बारगळला.
फेसबुकवरील एक मैत्रिण, कल्पना, जिचा नवरा आर्मीमध्ये आहे आणि त्यावेळी
लेहमध्ये पोस्टिंगला होता तिच्याशी संपर्क साधून कुणी लोकल टूर ऑपरेटर आहे
का अशी चौकशी केली. कल्पनाने तेन्झिन दोरजी हे नाव सुचवले, सोबत नंबरही
दिला.
एका संध्याकाळी पुण्यात संभाजी पार्कात बसून तेन्झिनला फोन केला.
आमच्या ग्रुपचे सदस्य, त्यांची फोटोग्राफीची आवड, आमच्या अपेक्षा, टूर
साधारण कशी हवी, कुठली ठिकाणं हवीत किती दिवस हवी असं सगळं समजावून
सांगितलं. सगळं वर्कआऊट करुन दोन दिवसांनी तेन्झिनचा आकडा समजला.
मनाली-लडाख-मनाली अशा टूरचा आकडा खरोखर जवळपास निम्म्यावर आला होता.
थोडेफार प्लान बदलत, त्यावर तेन्झिनशी चर्चा करत, आमच्या सुट्ट्यांचं गणित
जुळवत शेवटी आम्ही पुण्याहून प्रस्थानाची एक तारीख फायनल केली २ ऑगस्ट
२०१३, आणि ती तेन्झिनला कळवून टाकली. विमानप्रवासाची तिकीटे (जी खूप आधी
काढल्यावर बरीच स्वस्त पडली) काढली, दिल्ली-मनाली बसप्रवासाची तिकीटं बुक
केली (फार आधी बुक केल्याने हवा तो सीटचा चॉईस), त्याच वेळी तेन्झिनला
आगाऊ रक्कम ट्रान्सफर करुन टाकली. सगळं झाल्यावर आमच्या हाती एकच काम होतं,
ते म्हणजे चार महिने अधीरतेने दिवस मोजत राहणे.
दरम्यान थोडीफार इकडे तिकडे माहिती काढून, तेन्झिनला रोज एकदा छळून
लेहमधल्या हवामानाची आणि हॉटेल वगैरे इतर गोष्टींची माहिती घेतली. दोन
ऑगस्टला धो-धो पावसात पुण्यातून बोर्डिंग पास हाती मिळवून सिक्युरिटी
चेकसाठी उभे राहिलो तेव्हा मन मात्र केव्हाच काचेतून दिसणार्या विमानात
बसून दिल्ली-मनाली-लेह असे पोचलेही होते.
फ्लाईटमध्ये बसल्या बसल्या काही स्वप्नांत पोचलेल्या आम्ही ढगांच्या पुंजक्यांचे फोटो मिळवले आणि दिल्ली विमानतळावर पोचलो तेव्हा विमानातून बाहेर येतानाच "दिल्ली की गर्मी"चा अनुभव आला. प्रचंड दमट हवा आणि उकाडा ! दरम्यान तेन्झिनने ड्रायव्हरचा नंबर एसएमएस केला होता. टॉम त्याचं नाव. गेले तीन दिवस मनालीतच मुक्काम ठोकून होता. थोडं खाऊन घेतल्यावर मेट्रो फास्टलाईनने टर्मिनल-३शी जाऊन साधी मेट्रो पकडली. साधारण दीड तास लागला मंडी हाऊसला पोचायला. संध्याकाळी पाच वाजताची हिमाचल टुरिझमची दिल्ली-मनाली बस हा मनालीला पोचण्यासाठी अतिशय उत्तम पर्याय. आरामदायक सीट्स आणि वेळेत मिळणारी सेवा. बसमध्ये सामान लोड केले तेव्हा दिल्लीच्या ठगाचा अनुभव. कितने बॅग है आपके? छह. चलो दो साठ रुपिये. म्हणजे एक बॅग फक्त जमिनीवरुन उचलून बसच्या खाली असलेल्या जागेत ठेवायला दहा रुपये. इलाज नव्हता. देऊन टाकले न काय. बसमध्ये एक मनाली-लडाख मोटरसायकल टूर करणार्या ऑस्ट्रेलियन लोकांचाही ग्रुप होता. पण ऑस्ट्रेलियन लोक तसे तेवढे फ्रेंडली नसतात त्याची प्रचिती आली. असो आपल्याला काय? बस लाल किल्ल्याच्या बाजूने पानिपतमार्गे चंदीगड आणि नंतर रात्रीच्या जेवणानंतर मंडी (हिमाचल)च्या दिशेने निघाली. पोटात गेलेल्या पनीर आचारी आणि सुंदर पंजाबी भोजनाने लवकरच डोळा लागला आणि पुढे ती जाग आली ती अगदी पहाटे मनालीच्या अलिकडे पनडोह धरणाच्या जवळच, गाडी चहाला थांबली तेव्हा. झोपेत असताना बस बर्याच खराब रस्त्यांवरुन गेली, एकदोन वेळा जमिनीला खालून आपटली हे सोबतच्या प्रवाशांनी सांगितले तेव्हाच समजले. चहानंतर पनडोह धरणाचा अजस्त्र पाण्याचा लोंढा पाहून पुढे कुलू मार्गे आम्ही मनालीकडे बस निघाली ती मोठमोठ्या पहाडांच्या कुशीतून आणि त्यात कोरलेल्या अवघड वळणदार घाटांतून. अगदी शार्प वळणं आणि डोक्यावर आलेल्या ठिसूळ दरडी. एका बाजूला खोल दरी आणि तळाशी बियास नदी. अगदी कसबी ड्रायव्हरचंच काम. उंच वाढलेली हिरवाई, चिंब झालेले पहाड, पहाडांच्या कुशीतली काड्यापेट्यांसारखी घरं आणि खळाळतं बियासचं पात्र... हे सारं डोळ्यांना सुख देत होतं.
मनालीत पोचता पोचता सकाळचे आठ वाजले होते. मनाली मार्केटमध्ये पोचल्याबरोबर गाईड्सचा जथ्था अंगावर आला. अगदी हातातल्या बॅगा हिसकावत चला साइट सीइंग, लडाख टूर, असं ओरडत अगदी ओढतच होते. कसेबसे त्या गर्दीतून बाहेर पडलो आणि पोटपूजेसाठी हॉटेल गाठले. ऑर्डर दिली तशी टॉमरावांना फोन केला, तर ते पाचच मिनिटांत स्कॉर्पिओसह हजर झाले. त्यांनी एक गोड अडचण सांगितली. टॉमची टॉमीणही दिल्लीवरुन आली होती आणि तिला गाडीत लेहपर्यंत ऍडजस्ट करता येईल का याची त्याने आमच्याकडे विचारणा केली. त्याला संमती देऊन आम्ही गाडीत बसलो, पण कॅमेरा बॅगा आणि माणसं यांचं काही कोष्टक गाडीच्या जागेत जमेना. टॉमरावांना अडचण समजली. म्हणाले केलॉंगपर्यंत ऍडजस्ट करु आणि मग तिला बसने लेहला पाठवू. मनाली शहराच्या आसपासचे दृश्य मनाला भुरळ घालत होते. एकदम ढगांत हरवलेल्या हिमालयाचे दर्शन, त्यांवरुन ओघळणारे मेघ आणि शहरावर चमचमणारा सूर्य. बरेच दिवस पाहिलेले लडाखी ड्रीम आज रात्री आम्हांला लेह शहरात पोचल्यावर दिसणार होते. पण तेथवरचा प्रवास एक नवीन अध्याय असणार होता. द ग्रेट हिमालयन आऊटबॅक.
या विभागातले सगळे रस्ते लष्कराच्या बॉर्डर रोड ऑर्गनाउअझेशन
म्हणजे सीमा सडक संगठनने तयार केले आहेत आणि त्यांच्या देखभालीची
जबाबदारीही त्यांनीच शिरावर घेतली आहे. मनालीच्या बाहेर पडल्याबरोबर
पहिल्याच पुलाशी जिथे "बॉर्डर रोड ऑर्गनाउअझेशन वेलकम्स यू" म्हणजे अगदी
अर्ध्याच किलोमीटरवर आम्ही "रुको रुको रुको..." ओरडत गाडीला कचकावून ब्रेक
मारायला लावला.फ्लाईटमध्ये बसल्या बसल्या काही स्वप्नांत पोचलेल्या आम्ही ढगांच्या पुंजक्यांचे फोटो मिळवले आणि दिल्ली विमानतळावर पोचलो तेव्हा विमानातून बाहेर येतानाच "दिल्ली की गर्मी"चा अनुभव आला. प्रचंड दमट हवा आणि उकाडा ! दरम्यान तेन्झिनने ड्रायव्हरचा नंबर एसएमएस केला होता. टॉम त्याचं नाव. गेले तीन दिवस मनालीतच मुक्काम ठोकून होता. थोडं खाऊन घेतल्यावर मेट्रो फास्टलाईनने टर्मिनल-३शी जाऊन साधी मेट्रो पकडली. साधारण दीड तास लागला मंडी हाऊसला पोचायला. संध्याकाळी पाच वाजताची हिमाचल टुरिझमची दिल्ली-मनाली बस हा मनालीला पोचण्यासाठी अतिशय उत्तम पर्याय. आरामदायक सीट्स आणि वेळेत मिळणारी सेवा. बसमध्ये सामान लोड केले तेव्हा दिल्लीच्या ठगाचा अनुभव. कितने बॅग है आपके? छह. चलो दो साठ रुपिये. म्हणजे एक बॅग फक्त जमिनीवरुन उचलून बसच्या खाली असलेल्या जागेत ठेवायला दहा रुपये. इलाज नव्हता. देऊन टाकले न काय. बसमध्ये एक मनाली-लडाख मोटरसायकल टूर करणार्या ऑस्ट्रेलियन लोकांचाही ग्रुप होता. पण ऑस्ट्रेलियन लोक तसे तेवढे फ्रेंडली नसतात त्याची प्रचिती आली. असो आपल्याला काय? बस लाल किल्ल्याच्या बाजूने पानिपतमार्गे चंदीगड आणि नंतर रात्रीच्या जेवणानंतर मंडी (हिमाचल)च्या दिशेने निघाली. पोटात गेलेल्या पनीर आचारी आणि सुंदर पंजाबी भोजनाने लवकरच डोळा लागला आणि पुढे ती जाग आली ती अगदी पहाटे मनालीच्या अलिकडे पनडोह धरणाच्या जवळच, गाडी चहाला थांबली तेव्हा. झोपेत असताना बस बर्याच खराब रस्त्यांवरुन गेली, एकदोन वेळा जमिनीला खालून आपटली हे सोबतच्या प्रवाशांनी सांगितले तेव्हाच समजले. चहानंतर पनडोह धरणाचा अजस्त्र पाण्याचा लोंढा पाहून पुढे कुलू मार्गे आम्ही मनालीकडे बस निघाली ती मोठमोठ्या पहाडांच्या कुशीतून आणि त्यात कोरलेल्या अवघड वळणदार घाटांतून. अगदी शार्प वळणं आणि डोक्यावर आलेल्या ठिसूळ दरडी. एका बाजूला खोल दरी आणि तळाशी बियास नदी. अगदी कसबी ड्रायव्हरचंच काम. उंच वाढलेली हिरवाई, चिंब झालेले पहाड, पहाडांच्या कुशीतली काड्यापेट्यांसारखी घरं आणि खळाळतं बियासचं पात्र... हे सारं डोळ्यांना सुख देत होतं.
मनालीत पोचता पोचता सकाळचे आठ वाजले होते. मनाली मार्केटमध्ये पोचल्याबरोबर गाईड्सचा जथ्था अंगावर आला. अगदी हातातल्या बॅगा हिसकावत चला साइट सीइंग, लडाख टूर, असं ओरडत अगदी ओढतच होते. कसेबसे त्या गर्दीतून बाहेर पडलो आणि पोटपूजेसाठी हॉटेल गाठले. ऑर्डर दिली तशी टॉमरावांना फोन केला, तर ते पाचच मिनिटांत स्कॉर्पिओसह हजर झाले. त्यांनी एक गोड अडचण सांगितली. टॉमची टॉमीणही दिल्लीवरुन आली होती आणि तिला गाडीत लेहपर्यंत ऍडजस्ट करता येईल का याची त्याने आमच्याकडे विचारणा केली. त्याला संमती देऊन आम्ही गाडीत बसलो, पण कॅमेरा बॅगा आणि माणसं यांचं काही कोष्टक गाडीच्या जागेत जमेना. टॉमरावांना अडचण समजली. म्हणाले केलॉंगपर्यंत ऍडजस्ट करु आणि मग तिला बसने लेहला पाठवू. मनाली शहराच्या आसपासचे दृश्य मनाला भुरळ घालत होते. एकदम ढगांत हरवलेल्या हिमालयाचे दर्शन, त्यांवरुन ओघळणारे मेघ आणि शहरावर चमचमणारा सूर्य. बरेच दिवस पाहिलेले लडाखी ड्रीम आज रात्री आम्हांला लेह शहरात पोचल्यावर दिसणार होते. पण तेथवरचा प्रवास एक नवीन अध्याय असणार होता. द ग्रेट हिमालयन आऊटबॅक.
टॉमरावांनी दचकून मागे पाहीपर्यंत मंडळी पटापटा गाडीतून उड्या टाकून क्लिकक्लिकाटाच्या कामाला जुंपलेही होते. मीच मग "ये अभी ऐसाच चलनेवाला है दस-ग्यारह दिन" असं म्हणत टॉमला आमच्या टूरचं उद्दिष्ट समजावलं. त्याच्यासाठी हे नवीन होतं, म्हणून त्याने फक्त मान डोलावली. तिथून मनासारखे फोटो मिळाल्यावर आम्ही रोहतांगच्या दिशेने घाट चढू लागलो. टॉम अतिशय आत्मविश्वासाने सावकाश सर्वतोपरी काळजी घेऊन घाट चढत होता. पण समोरुन आलेल्या एका जीपच्या मनात काही तरी वेगळंच होतं. एका ब्लाइंड टर्नवर ती जीप प्रचंड वेगाने येऊन आमच्या स्कॉर्पिओवर आदळली. थोडीशी गाडी दरीच्या बाजूला सरकली पण टॉमने शिताफीने तिच्यावर नियंत्रण मिळवले आणि दरीपासून अर्ध्या फुटावर ती थांबली. काळ आला होता पण वेळ आली नव्हती. टॉमीण तर भीतीने थरथर कापत होती. आमचीही अवस्था काहीशी तशीच होती. पण देवानेच आलेले विघ्न टाळले हा त्याचा आशीर्वाद असे समजून पुढे चाल दिली.
रोहतांगचा घाट चढताना तर वळणा-वळणाला आम्ही गाडी थांबवत होतो.
नजर जाईल तिथे नभी टेकलेले डोंगर सुळके, पाईनच्या वृक्षांची वनराजी आणि
हिमाच्छादित शिखरांच्या रांगा, त्यांच्याशी लगट करणारे मेघ. कुठलीही गोष्ट
फोटोग्राफरच्या नजरेतून सुटणार नाही. रोहतांग टॉपला पोचलो तेव्हा दुपार
झाली होती. सगळीकडे ढग जमले होते. रस्ता अतिशय खराब आणि अरुंद. एकावेळी एकच
गाडी जाऊ शकेल अशा रस्त्याने रोहतांग ओलांडून आलो की आसपासचा परिसर अचानक
बदलतो. निळेशार आकाश, पांढरे शुभ्र ढग, खुरटे गवत वाढलेल्या डोंगररांगा
सोबतीला थंडगार हवा. रस्ता मात्र आता सुरेख होता. अगदी नवा कोरा. एका
कोपर्यावर एक मावशी मॅगी आणि चहा करुन देत होती. तिथे थांबून पोटपूजा
उरकली आणि गरमागरम चहा घेऊन पुन्हा गाडीत बसलो.
परंतु चांगल्या रस्त्याचे सुख फार वेळ टिकले नाही. अचानक फुटाफुटाचे खड्डे आणि वर आलेले दगड. पूर्ण रोहतांगचा घाट दुसर्या बाजूने उतरेपर्यंत अतिशय खराब रस्ता. गाडीत आम्ही अक्षरशः एकमेकांवर आदळत होतो. बहुतेक चायनीज लोकांना स्टर-फ्रायची कल्पना गाडीतल्या अवस्थेवरुनच सुचली असावी. रोहतांगचा घाट उतरला की कोकसर नावाचे गाव लागते. तिथे आपले टुरिस्ट परमिट दाखवावे लागतात. फोटोग्राफीकडे पूर्ण वेळ देण्याच्या दृष्टीने ती कटकट नको असेल तर आपला गाईड आपल्यासाठी आधीच सगळे परमिट्स काढून ठेवू शकतो. टॉम ते सोपस्कार करेपर्यंत आम्ही कोकसर गावात इकडे तिकडे लहान मुलांचे पोर्ट्रेट्स, हिमाचली लोकजीवन, तिथले रंगीबेरंगी घरं, गावामागची नदी, नदीवरला पूल, त्यावरुन येणार्या-जाणार्या गाड्या, पलीकडे असलेली हिमशिखरे असं काय काय कॅमेरात साठवत होतो. कोकसरमध्ये शाकाहारी आणि मांसाहारी अशी दोन्ही प्रकारची उदरभरणाची सोय होते. मीट-चावल (म्हणजे भात आणि मटण) किंवा मोमो, नूडल्स अशा गोष्टी उपलब्ध आहेत.
कोकसरपासून पुढे रस्ता तसा बरा आहे. डावीकडे खोल दरी, त्यापलीकडे उंच
पर्वतरांग आणि उजवीकडे लहान लहान गावे. गावांमधली पांढरा रंग दिलेली घरं,
एका विशिष्ट प्रकारच्या खिडक्या, छतांना असलेल्या लाकडी महिरपी, बाहेर
बागडणारी लहान मुलं, आसपास चरणार्या मेंढ्या... आम्ही पाहिलेले लडाखी
ड्रीम हेच का? हे तर अजूनच काहीतरी भारी आहे. इथेच एका ठिकाणी रोहतांगच्या
नव्या बोगद्याचे काम सुरु आहे. एकदा हा बोगदा झाला की किमान साठ किलोमीटरचा
वळसा आणि अवघड घाटरस्ता वाचेल आणि प्रवास सुकर होईल.परंतु चांगल्या रस्त्याचे सुख फार वेळ टिकले नाही. अचानक फुटाफुटाचे खड्डे आणि वर आलेले दगड. पूर्ण रोहतांगचा घाट दुसर्या बाजूने उतरेपर्यंत अतिशय खराब रस्ता. गाडीत आम्ही अक्षरशः एकमेकांवर आदळत होतो. बहुतेक चायनीज लोकांना स्टर-फ्रायची कल्पना गाडीतल्या अवस्थेवरुनच सुचली असावी. रोहतांगचा घाट उतरला की कोकसर नावाचे गाव लागते. तिथे आपले टुरिस्ट परमिट दाखवावे लागतात. फोटोग्राफीकडे पूर्ण वेळ देण्याच्या दृष्टीने ती कटकट नको असेल तर आपला गाईड आपल्यासाठी आधीच सगळे परमिट्स काढून ठेवू शकतो. टॉम ते सोपस्कार करेपर्यंत आम्ही कोकसर गावात इकडे तिकडे लहान मुलांचे पोर्ट्रेट्स, हिमाचली लोकजीवन, तिथले रंगीबेरंगी घरं, गावामागची नदी, नदीवरला पूल, त्यावरुन येणार्या-जाणार्या गाड्या, पलीकडे असलेली हिमशिखरे असं काय काय कॅमेरात साठवत होतो. कोकसरमध्ये शाकाहारी आणि मांसाहारी अशी दोन्ही प्रकारची उदरभरणाची सोय होते. मीट-चावल (म्हणजे भात आणि मटण) किंवा मोमो, नूडल्स अशा गोष्टी उपलब्ध आहेत.
आम्ही केलॉंगला पोचलो तेव्हा सूर्याने आपला पसारा आवरायला घेतला होता. किरणं सोनसळी झाली होती. हिमाच्छादित शिखरांच्या पलीकडे जाणारा सूर्य आणि त्याचं केलॉंग आणि आसपासच्या गावांवर सांडणारं सोनं आम्ही कॅमेरात बंदिस्त करत होतो. समोरचा गोम्पा अधिकच सुंदर दिसत होता. खोर्यात "ॐ मणि पद्मे हूं" चे नाद घुमत होते.
शिखरांवर ढगांची सलगी चालू होती. मावळत्या सुर्याने त्या ढगांवर अनेकविध रंगांची आरास केली होती. आम्ही मिळेल त्या ठिकाणाहून आसपासच्या फ्रेम्स कॅमेरात बंदिस्त करु पाहत होतो. जसा जसा अंधार पडला तसा भागा नदीच्या खोर्यात थंडीने आपले पाय पसरायला सुरुवात केली, शेकोतीच्या धुराची वलयं दरीत उमटू लागली, पलीकडल्या गोम्पामधले दिवे मिणमिणू लागले. हॉटेलमध्ये सुंदरसे जेवण करुन आम्ही झाल्या प्रवासाचा उजाळा करत उबदार पांघरुणार गप्पा मारता मारता स्वप्नांत हरवलो... उद्यापासून नवीन स्वप्नांच्या दुनियेत जाण्यासाठी.
00:33
Subscribe to:
Posts (Atom)










































